ALBERT DÜRER NJË MJESHTËR I MADH

Albert Durer

Piktori i Rilindjes

Ai është piktori më i njohur gjerman i Rilindjes. Qëkurse jetonte Albrecht Dürer fitoi famë. “Duart që luten” ka hyrë si një vepër ikonë në historinë e artit. Dürer, këtu në autorportret, në të gjitha teknikat ka realizuar vepra të rëndësishme: Ai ka hyrë në histori si piktor, skicograf dhe mjeshtër i skalitjes së drurit e grafikës në bakër. Por fillimisht ai kishte mësuar diçka më “solide”…

Një argjendar në Nyrnberg

Dürer, i lindur në vitin 1471, mësoi tek i ati mjeshtërinë e argjendarisë dhe e ruajti këtë pasionin gjatë gjithë jetës. Pas një kursi tek një piktor, Dürer nisi udhëtimet në zonat e Rinit të epërm duke udhëtuar më pas edhe në vende më të largëta. Por atdheut i qëndroi besnik Në këtë shtëpi karakteristike në Nyrnberg ai punoi nga viti 1509 deri në vdekje në vitin 1528.

albrecht_durer_praying_hands_by_pasqi-d3a57bz

Duart që luten

Albrecht Dürer ishte i gjithanshëm. Atë e kërkonin shumë për realizimin e portreteve, për të cilat merrte porosi nga fisnikë e perandorë. Krahas argjendarisë ai punonte edhe si ilustruesh librash. Vizatimet preçize ishin baza e pikturave të tij. Temat ai i merrte nga tradita e kristianizmit dhe mitologjisë së Mesjetës së vonë – i tillë është edhe motivi për veprën “Durat që luten” e vitit 1508.

Altare shumëngjyrësh

“Duart që luten” u krijuan si një nga skicat për përgatitjen e altarit madhështor, një triptik i realizuar bashkë me Mathias Grünewald me porosi të aristokratit Jacob Heller. Dy pjesët anësore të triptikut janë realizuar nga Dürer, ndërsa pjesa qendrore është një kopje nga Jobst Harrich. Sot pjesët e altarit janë të shpërndara në muze të ndryshëm. Dürer si piktor ka realizuar disa altarë.

Lepuri i mjeshtrit

Dürer interesohej jo vetëm për artin dhe fenë, por edhe për çështje shkencore duke studiuar natyrën dhe njeriun. Ai ishte mjeshtër në pasqyrimin e saktë të natyrës. Shembulli më i mirë për këtë është punimi në akuarel i vitit 1502. Edhe sot e kësaj dite lepuri i arave me shprehjen e gjallë i mrekullon vizitorët në muzeun Albertina të Vjenës.

Rinoceronti i Rilindjes

Rinoceronti i parë i Europës: në vitin 1515 Dürer realizoi veprën e gdhendur në dru “Rinoceronti”. Kjo kafshë nga India ishte sjellë përmes Lisbonës në Romë. Dürer vet nuk e kishte parë kurrë atë. Por ai e krijoi skilografinë e vet duke iu referuar përshkrimeve dhe skicave të artistëve të tjerë. Grafikën ai e shtypi në punishten e vet në Nyrnberg.

Marketing për veprën e vet

Dürer e perfeksionoi edhe më tej talentin përmes marketingut për veprat e veta. Ai nuk qëndronte i mbyllur në studio, por kujdesej në mënyrë aktive për sipërmarrjen dhe veprat e veta. Sot studiuesit e konsiderojnë atë edhe si sipërmarrës. Gruaja e tij dhe nëna (në foto) e mbështesnin atë në shtijen e pikturave. Punishtja dhe shtypshkronja e vet mundësuan shpërndarjen në masë të grafikave të tij.

Luftë kundër plagjiaturës

Dürer ia doli të sigrojë një copyright si artist. Nga një gjykatë në Venecia ai arriti që artin e tij ta mbrojë me markën “AD”. Këtë e bëri, sepse ai synonte të arrinte nivel të lartë shoqëror si dhe të bënte emër. Dürer ia arriti qëllimit. Qëkurse jetonte ai ishte mjaft i njohur dhe fitonte mirë. Në fotografi është emblema e tij.

Udhëtar për kauzën e vet

Gjatë udhëtimeve në Italinë e veriut dhe në Holandë artisti zbuloi tregje të reja. Kjo pati efekt: Dürer pritej me entuziazëm dhe pranohej në shoqëri. Kështu ai u vu nën mbrojtjen e perandorit gjerman Karl V. Veç kësaj ai i përkushtohej edhe një pasioni tjetër, teorisë së artit.

Dürer në Frankfurt

1200 vepra realizoi Dürer deri në vdekje në vitin 1528. Pikturat e tij si dhe gdhendjet në dru e bakër janë të ekspozuara në muzetë e mbarë botës. Arti i tij u fiksua edhe në dekorimin e kartmonedhës së 5 markëshit gjerman (në fotografi). Deri në shkurt 2014 veprat e gjeniut të Rilindjes mund të shihen në ekspozitën “Dürer. Art – atist – kontekst” e hapur në muzeun Städel të Frankfurtit mbi Majn.

Kartolinë tim biri për Krishtlinje!

“Edhe pse une tashmë jam rritur, besoj tek Babagjushi i Krishtlindjeve” kësisoj mu shpreh im bir këtë të diel, ndërsa shtërngonte fort në gji dhuratën që i kisha blerë, dhe me sytë që i shkëlqenin më mbërthente pajada si me një vezullim brerore.

Ishte një çast, sublimitetin e të cilit e shenjtëroi ligjërimi i tij i sinqertë dhe kënaqësia e strukur përmes gjestesh dhe feqeve të flakëruara.

Justinian Albert Vataj P1060209

Fatmirësisht atij si kanë munguar shumëçka, për më tepër dhuratat. Vetëm me kohën, kushtuar atij, i jam borxhli. Borxh, të cilin nuk ka nguruar të ma ndërmendë hera-herash, duke më akuzuar se: Ti kalon më shumë kohë me dashurinë tënde, librin, se me birin tënd”.

Çdo herë e më tepër ndjehem në faj, edhe pse shfajësimi me flakjen tej të gjithçkaje dhe afrisë me të, nuk zë vend. Nuk është koha, me gjas, është një lloj xhelozie, të cilën ai e shfaq kësisoj. Edhe pse në kohën e lirë, kohë të cilën më duhet ta ndajë në shumë pjesë, lë pak shteg të më “akuzojë”, ai gjithsesi më qëllon me të vetmen “përgjegjësi faji”, ti do më shumë librat se mua me mamin”. Kësohere ai e mbështet më fort “nxënien në faj” duke e vënë veten në pozita sulmi. Gjithsesi, jam përpjekur të ndryshoj diçka në marrëdhëniet me kushtimin. E kam shumë të vështirë të zotohem, para vetes dhe para tij, por duke u përpjekur, ndoshta do të fus edhe atë në botën e librit, dhe kështu, atypari kemi kohë për tu takuar dhe për të nejt më shumë me shoji-shojn.

Këtë Krishlinje me kohën dhe angazhimet, mbase duhet bërë diçka. Natyrisht duke lënë mënjanë, zotimet.

Biri im, në jetën time kam shumë dashuri, e para, padyshim që mbetesh vetëm ti. Nëse unë u kushtoj kohë edhe të tjera dashurive, kjo nuk do të thotë se ata zënë vendin tënd.

Fjalimi i At Gjergj Fishtës i planifikum me u majt në Konferencën e Paqes (1919)

At Gjergj Fishta, klerik, gjuhtar, politikan, diplomat, poet, publicist, arkitekt

At Gjergj Fishta, klerik, gjuhtar, politikan, diplomat, poet, publicist, arkitekt

Prej brigjeve gjëmuese të Euksinit e deri në borën e amshueshme të Alpeve Julie ; prej brigjeve bubulluese të Ekrakeraunve e deri ndër karma të thepisuna të Karpateve, ende të rime me gjak njeriu, në ato shekuj të kaluem, banonte ajo familja e madhe trako-ilire, në namë e në za në histori të fiseve dhe të kombeve.

Sot kjo familje asht shue. Marrë përbri prej tallazeve të luftave të gjata e të pandame, ajo u përpi dhe u zhduk përbrenda gërmazave të pangishëm të vorbujve te historisë, e kështu nuk mundi ma, ç’më atë ditë kur Gentiusi, mbreti i mbramë i Ilirëve, më 168 para Krishtit, ndriti triumfin e Lucë Emil Palit për me pa diellin e majes së lumnisë së vet të hershme.

Porse, si të thuesh, si nji shkatërrinë e dhimbshme anijeje të mbytun në det, prej humbjes së kësaj familjeje trako-ilire, sot, atje ndërmjet Thesalisë dhe Malit të Zi, prej brigjeve lindore të Adriatikut e deri në bregore të Vardarit, shpëtoi gjallë nji grusht njerëzish, të cilët kishin zanë vend ose mbas mburojes së disa maleve titanike, ose nën hijen e kandshme të disa fushave pjellore dhe plot jetë , banesë e përmallshme e hyjnive të moshës përrallëzore. Ata u banë ballë me fuqi kurrë të përkulshme të shpirtit të vet bujar, qoftë thellimeve të furive të shekujve, qoftë edhe padrejtësisë së hipokrizisë njerëzore. Të stolisun me nji forcë të jashtzakonshme qëndrese, ende këta e flasin atë gjuhë të të Parëve të vet ma të hershëm; ende e ruejn të pandryshueshëm karakterin e hekurt e fisnik të stërgjyshëve të vet dhe sot ata gjithnji e punojnë shi atë tokë të cilën e punuen të parët e tyne prehistorikë.

Ky popull asht bash ai populli i vogël shqiptar, aq pak i njohun dhe aq zi i gjykuem në Europë. I vjetër sa fosilet, sa stalaktitat e shpellave jehuese të maleve të veta vigane, dhe i lindun të thuesh prej vetë rrenjeve të vjetra, ai asht sot zot autokton i pakundershtueshëm i tokave të veta.

Po qe se përnjimend parimi i autodeterminacionit asht marrë prej Konferencës së Paqes si karakter themelor për trajtimin e shteteve si dhe përcaktimin e kufijve të tyne, e drejta e lypë që Shqipnia të qitet shtet më vete përmbrenda kufijve të vet etnikë dhe gjeografikë. Por çka se, simbas teorisë wilsonjane (të Presidentit amerikan Willson) për me mundë nji popull me u sundue në vetvete, përpos kombësisë, duhet të mirret para sysh edhe ndërgjegja e tij kombëtare. Tashti, për në qoftë se si ndërgjegje kombëtare duhet të kuptohet ndjesia për liri si edhe ai dëshir që mund të ketë nji popull për t’u zhdrivillue në vetvete, gjithnji përmbrenda qarkut të forcave të veta, unë them se edhe në këtë pikpamje Konferenca duhet t’ia njohë Shqipnisë pamvarësinë si dhe sovranitetin e vet. E njimend, e po thomëni, cili popull në Ballkan ka ndjesi ma të thella për lirinë e vet sesa populli shqiptar ?

Kaluen po pushtuesit mbi Shqipni, por nuk qenë kurrë zotnuesa mbi shqiptarë. Ashtu si ai cubi, i cili hyn tinës dhe me trathti në shtëpinë e qytetarit të paqtë e, si shtjen mbrenë drojen dhe pshtjellimin, del jashtë pa mundun kurrë me thanë se ka sundue aty mbrendë: njashtu hynë pushtuesit e huej në Shqipni pa mujtë kurrë me i shtrue dhe me i zotnue shqiptarët. E mos kujtoni, zotni, se unë këtu jam tuj ju thanë sende të cilat mos t’i kenë vu re edhe shkrimtarë të huej me vlerë. Kështu, fjala vjen, e ndritshmja Miss Durham, thotë në nji libër të vetin mbi Shqipni :

“Pushtime të hueja janë përshkue mbi komb shqiptar, por të gjitha kanë kalue pa lanë kurrfarë gjurme, si ujët që rrëshqet mbi shpinë të rosës”.

 

Për lirinë e vet, zotni, shqiptari ban fli shpinë, tokën dhe mjerisht edhe besimin. Fakti veç që shqiptari në mes të sa ndollive dhe te papriturave politike e për nji periudhë kaq të gjatë shekujsh, ka mbrrijtë me e ruejt gjuhën, doket dhe karakterin e vet kombëtar, – dhe këtë jo vetëm në Shqipni, por edhe jashtë kufijve të sajë, – kjo difton çiltas se ai asht dhe don të mbesë shqiptar. E gjithë kjo ngjet sepse ndërgjegja kombëtare ka lëshue rrajë të thella në shpirt të tij. Por ma mirë se kurrkund njeti, dashunia e popullit shqiptar për liri dhe pamvarësi kombëtare, duket në faqet e historisë, për të cilën mundemi me thanë se asht e endun vetëm prej luftash për liri e pavarësi. Unë këtu, për mos me e vu fort në provë durimin e Zotnisë suej, po ju përmend vetëm punët e mëdha, që ndërgjegja kombëtare e këti populli, kreu që prej të XV qindvjetë e mbrapa.

Botën mbarë në zi do ta mbështillte. – Të flegruem droje shuejtën zanin mbretnitë e Europës. Kur qe, mbi kep të Krujës titanike, po del nji hije burri, vetullat ngërthye si dy hulli rrufeje, me dy sy zjarmi e nji mjekër të thinjtë, e cila shtëllungë gjatë nofullës i derdhej, si ajo mjegulla rreth nji shkëmbu të thepisun. Mbi krye trishtueshëm flakë i shkëlqen tarogëza përkrenarja me brirë që tmerrshëm kah i vezullon nën rreze të diellit, kometë zharitëse danë ndër sytë e armikut. Ai asht fatosi i ndimun Gjergj Kastrioti, i madhi Gjergj Kastrioti, Skanderbegu. Me flamurin kuq e zi shpalosun përpara, poshtë rrëmoreve të maleve të thepisuna, stuhi bore prej ndonji kulmi të rrëmbyeshëm, vërsulen vetëtimthi mbi formacionet e turqve, të cilët, prej së largu tuj ua pa hovin, thonë se kulshedra me dragoj po u turret.

Por mundet ndokush me më thanë se Skanderbegu këto lufta i ka ba për qëllime fetare, dhe jo i shtymë prej nji ndërgjegjeje kombëtare, pra për me i dalë zot lirisë dhe pamvarësisë së vendit të vet.

E mos kujtoni se me dekë të Skanderbegut u shue ndjesia e lirisë dhe e pamvarësisë në shpirtin e shqiptarëve. Historia e Turkisë ka shenjue jo ma pak se 54 kryengritje të mëdha të cilat gjatë rrjedhjes së katër shekujve kombi shqiptar i bani qeverisë otomane ose për me pshtue prej zgjedhës së sajë, ose për me e ngushtue që mos t’ia mohonte të drejtat e tija. Edhe pamvarësia e Greqisë asht nji lule e rimuun me gjak të shqiptarit. Zhavellët dhe Boçarët kanë qenë shqiptarë e shqip kanë folë dhe me trimëni shqiptare kanë luftue. Jo besa, por Greqinë e kanë lirue shqiptarët dhe jo ma pak janë mundue se sa disa Pushtete të mëdha të cilat aso kohe bajshin spekullime mbi Greqi, njashtu si do Zoti po bajnë sot edhe mbi Shqipni. Këtë punë, me pasë për ta pyet si dijetar dhe jo si diplomat, kishte me ju a vertetue edhe Venizellos vetë; por, në mos dashtë me ju a thanë ai, ja u kallzon Lamartine, i cili, tuj folë mbi pamvarësi të Greqisë, thotë se kjo nuk qe tjetër veçse rezultati i reaksionit të elementit shqiptar kristjan mbrenda Greqisë kundra elementit turk.

Arsyeja pra pse kombi shqiptar nuk mujti me dalë shtet në vete, nuk qe puna se ati i mungonte ndërgjegja kombëtare ose ndjesia për liri e pamvarësi, por qe fakti se shi ditën në të cilën ai ishte gati me fitue lirinë e vet, Shtetet e Ballkanit ia ngjitën kthetrat dhe e banë rob nën zgjedhë të veten. Dhe këtë e banë jo për me e mbajtë nën shërbim e robni të veten, por për me e shue shqimit e me e qitë faret. Kështuqë prej kësaj pikpamje duhet me e thanë se shqiptarët gabuen, dhe gabuen randë fort, që u çuen aso kohe kundra Turkisë, sepse për ta do të kishte qenë dam fort ma i vogël me u vue nën zgjedhë të Turkisë, se sa me u gri prej kristjanëve.

Po e shoh, Zotni, se kjo fjalë në gojën time disi po ju a vret veshin dhe po ju duket nji paradoks në vetvete. Janë faktet që më japin arsye. Në vitin 1478 turqit marrin Shkodrën dhe me te mundet me u thanë se u pushtue e tanë Shqipnia. Por megjithëkëtë, turku ia njohti Shqipnisë nji farë autonomie: na e la gjuhën dhe kanunet tona, – por askund nuk lexohet në histori se ky mbyti qindra mija shqiptarë përnjiherë, sadoqë populli hoqi zi e si asht me zi prej tij. E tash ndini si u suell kristiani me Shqipni e me shqiptarë. Në vjetin 1912 kërcet lufta turko-ballkanike dhe ballkanikët pushtojnë Shqipninë. Nji herë mbysin pak me thanë dyqindmijë shqiptarë, vrasin meshtarë katolikë sepse nuk ndigjonin me e mohue fenë ; grijnë mysliman sepse edhe ata nuk duen me dalë dinit. Rrenojnë me themel qindra e qindra katunde, veçse si e si me e farue kombin shqiptar. Në vjetën 1914, ushtritë ndërkombëtare, mbas sa intrigash të poshtra, pushtojnë Shkodrën. Në këto ushtri kombi shqiptar ka pasë mbështetë gjithë shpresën e vet, sepse këta ishin demek të shprehunit e forcës që do të rregullonte botën dhe, si të thuesh, ata ishin pasqyra të qytetnisë europiane. Por megjithëkëtë ata nuk sollën kurrnjisend përsëmbari në Shqipni. Ndrye mbrenda qarkut dhetë kilometrash në Shkodër, as që e çilën nji rrugë, as që e lëshuen nji urë, as hapën nji shkollë, nji gjykatore, nji spital, nji send të vetëm që t’i vyente përparimit dhe qytetnimit të popullit shqiptar. I gjithë kujdesi i tyne për Shqipni, përmblidhet në këta: kurrsesi mos me e lanë Shkodrën me ba pjesë në Shqipninë tjetër dhe që në Statutin e Shtetit Shqiptar t’u qitte nji paragraf i posaçëm me të cilin të njiheshin në Shqipni çifutnit nji tagri me shqiptarë, sadoqi aso kohe nuk kishte në Shqipni me thanë asnji çifut. Mandej, kur doli prej Shkodre, Komanda Nderkombëtare dogji të gjitha aktet dhe arkivat e veta.

Në vjetën 1915, malazezët pushtojnë Shkodrën me rrethina, sadoqi Shqipnia ishte shtet neutral dhe nuk kishte shpallë luftë me kurrkend. Në fillim të vjetës 1915, italianët pushtojnë Vlonën, kinse për qëllim që me u përkujdesë për shqiptarët e sëmutë të Shqipnisë jugore. Në 1916, Austro-Hungaria pushton Shqipninë. Me e thanë me fjalë të tjera, ata dojshin ta mbajshin Shqipninë si nji krahinë të veten. Për ma tepër: grekët dogjën 360 katunde në Shqipninë jugore, tuj i mbytë të gjithë ata që dishmoheshin shqiptarë.

E sot Konferenca e Paqes lypë që shi ndër ndër këto vise të bahet plebishiti për të caktue kufijt e Shqipnisë. Ç’ironi e helmueme!

Prej këtyne punëve, – për mos me folë për të tjera, – duket çiltas se shqiptarët, prej pikpamjes kombëtare, kanë pasë arsye me drashtë ma shumë kristjant se sa turqit. Turku, si për princip, si në teori, ia ka pasë njohtë Shqipnisë nji farë autonomie, sadoqë me Skanderbeun e pat kundërshtue përparimin e tij në Ballkan.

Thonë armiqt tonë, si dhe do mbrojtësa të tyne, se vërtetë që kombi shqiptar asht ma i vjetri ndër popuj të Ballkanit dhe se ka nji dashuni të gjallë për liri dhe pamvarësi të veten; veçse shka se megjithëkëto, Shqipnia nuk mund të qitet shtet më vete sepse shqiptarët janë :

a) barbarë,

b) nuk janë të zotët me përparue dhe me u qytetnue vetë dhe se

c) eksperienca ka tregue se në kohën e Princ Widit, Shqipnia nuk mund të mbahet shtet më vete dhe krejt i pamvarun…

Pra, simbas mendimit të armiqvet tonë, ose ma mirë me thanë, simbas fjalëve të vetë atyneve, lypset që Shqipnia të coptohet e t’u jepet atyne në dorë për me e sundue dhe për me vu rregull, – meqë shqiptarët janë barbarë e të egër e nuk janë popull që di me qitë shtet më vete, pra me qeverisë. Për me thanë të vërtetën, po të marrim parasyshë mjetet e mënyrën me të cilat ka nisë e vijue lufta e madhe evropiane, kisha me thanë se barbarësia dhe egërsia e popujve ka pak ose aspak të përpjekun me dëshirën për liri e pamvarësi të tyne. Kur popuj e kombe, në emën të “qytetnisë” kanë vra e pre fëmijë, gra, pleq e të mbetun që kanë ba me vdekun prej urie e gazepit me mijëra njerëzish të pafat në ditë; që kanë djegë e rrenue, jo vetëm katunde e qytete, por mbarë krahina të pamatuna; që kanë thye çdo të drejtë ndërkombëtare dhe njerzore dhe kanë pre në besë me qindra mijëra robsh të ramë në dorë, – e megjithate sot ata munden me qenë shtete të lira; – po atëherë, pse nuk mundet me qenë Shqipnia e lirë ku, nëmos tjetër, gra nuk vriten, ku nuk gjindet nji vorr i nji të vdekuni urie, ku ndorja e besa edhe ndaj armikut janë të pathyeshme?

Kongresi i Versajës më 1919

Serbt, në kohën e luftës Ballkanike, me shpata ua kanë çelë nanave shqiptare barkun dhe foshnjet e nxjerruna sosh, i kanë ndezë flakada porsi pisha për me shndritë natën me to, dhe sot Konferenca ua ka trefishue madhësinë e shtetit të tyne. Grekët kanë kryqzue gjinden shqiptare bash ne të XX qindvjetë, ndersa sot Konferenca e ka menden me ia dhanë mandatin që me i shtrue e me i qytetnue disa kombe të tjera, kupto, Shqipninë. Pra tash, shqiptari, i cili nuk i njef këto “qytetni” në veten e vet, pse s’mundet me dalë shtet më vete, i lirë e i pamvarun? Por edhe me pasë për ta marrë barbarinë si shprehje vetore të shpirtit të njeriut, unë mundem me thanë pa droje kundershtimi, se kombi shqiptar nuk asht diftue aspak ma i egër e barbar se disa kombe të tjera të qytetnueme, kur këta kanë qenë po me ato garanci që ka pasë kombi shqiptar. Ah, po, duket çiltas, se nuk “duen” me e qitë Shqipninë shtet më vete e të pamvarun, dhe kjo jo sepse shqiptarët na qenkan barbarë e të egjër, por sepse këta nuk kanë sot për sot nji ushtri e nji flotë të veten me të cilën të mund t’u dalin zot tagreve të veta. Ose thanë ma qartë, u vehet kamba shqiptarëve vetëm sepse këta janë ma të ligësht ushtarakisht dhe jo sepse janë ma barbarë se kombet e tjera të Ballkanit.

Asht gabim me thanë se të marrunit e gjakut shënon barbarinë e nji kombi, në qoftë se ne nën fjalën barbari kuptojmë egërsinë ose breshtninë e shpirtit të tij, ashtu siç duen me e kuptue kundërshtarët e tonë, kur e kanë fjalën për kombin shqiptar. Të marrunit e gjakut buron prej ligjeve të jashtme dhe prej të metave të organizimit shoqnor të nji kombi, dhe jo gjithmonë prej gjendjes shpirtnore të tij. E vërteta e këtyne fjalëve përcaktohet edhe prej historisë së popujve për të cilët nuk mund të thohet se kanë qenë të egër e breshtnorë. Në Biblën shenjte lexohen këto fjalë : Në se dikush godet një tjetër me gur dhe mund t’i shkaktojë vdekjen, ai asht një vrasës dhe asht i dënuem me vdekje. Njeriu i ngarkuem me hakmarrë viktimën, e vret vrasësin me rastin e parë. (Num. XXXV, 19, 21) Po kështu edhe në Iliadë, në librin e IX, gjejmë këto vargje që unë po i la simbas përkthimit të Montit:”… Il prezzo qualcuno accetta del’ucciso figlio o del fratello; e l’uccisor, pagata del suo fallo la pena, in una stessa citta dimora col placido offeso.” (Ndëshkimin sejcili e pret si të drejtë për vrasjen e të birit ose të të vëllait; dhe ai që e bën këtë vrasje për shpagim, mund të jetojë pastaj i qetë në të njejtin qytet me atë familje së cilës i bëri vrasjen – fyerjen e parë.)

Duket pra mirëfilli se prej të marrunit të gjakut – vendetta – nuk mund të thohet se kombi shqiptar asht barbar e që nuk asht i zoti me u qeverisë në vetvete dhe i pamvarun. Por “JO!” thonë kundërshtarët tonë. Të metat e organizimit shoqnor, si dhe të marrunit e gjakut në Shqipni, nuk janë të shkaktueme prej faktoreve të jashtëm, por rrjedhin prej gjendjes shpirtnore të egër të kombit shqiptar. Me fjalë të tjera, shqiptari vret njeriun për instikt dhe jo për nji arsye e cila edhe mbas mentalitetit e bindjes së tij, të jetë e mbështetun mbi nevojë të të ruejtunit të jetës, të gjasë ose të nderit të vet. E për në qoftë se asht e vërtetë, – sikurse njimend asht e vërtetetë! – se poezia popullore asht pasqyra e shpirtit të nji kombi, kjo duket çiltas, – thonë ata, – prej kangëve popullore shqipe, sepse të tana, ose gati të tana, tregojnë punë të veçanta vrasjesh ose gjaku.

Përpara se ndokush mund ta thonte me arsye se kombi shqiptar nuk shfaqet kurrë i bashkuem në nji shtet, kishte me u dashtë ma parë që historia të caktonte se nga e ka rrajën ky komb, kë ka fis e vëlla mbi botë, – sepse ky nuk ka mbijt vetvetiu mbi botë, – e se deri ku përfshihej vendi i tij. Por këto historia ende s’i ka përcaktue, e kushedi se kur ka me mujt me i përcaktue, sepse historia e kombit tonë gjindet e shtjellueme mbrenda hijeve të muzgëta të kohëve ma të vjetra. Masandej do të ishte dashtë që historiografët e hershëm, mbi të cilët mbështeten historianët e sotshëm, t’i kishin dajtë me nji emen të vetëm të tanë elementet prej të cilit përbahet ky komb. Kush mundet me e thanë me siguri se shqiptarët, ilirët, maqedonasit, thrakejt, epirotët janë që të gjithi të nji fisi apo jo? Prandaj kurrkush nuk mund ta thotë me siguri se shqiptarët s’kanë qenë kurrë të bashkuem më nja dhe s’kanë qenë shtet më vete. Por edhe po e zamë se shqiptarët s’kanë qenë kurrë të bashkuem në nji shtet të vetëm. Megjithkëtë armiqt tonë nuk kanë arsye kur thonë se për këtë shkak kombi shqiptar nuk duhet qitë shtet më vete, por ky vend duhet nda ndërmjet tyne si gja e pazot. Kush i mban mend grekët të bashkuem nën nji skeptër dhe kunorë mbretnore përpara së XIX qindvjetë? Sa jetë ka flamuri i Greqisë? Jo vetëm që grekët edhe në kohën ma të lumnueshme të historisë së tyne s’kanë qenë të bashkuem nën nji shtet, por këta kanë thirrë ushtritë e hueja për me shtypë shoqishoqin bash mbrenda kufijve të vet.

E pse pra shqiptarët, të cilët gjithmonë ia kanë vu pushkën të huejve, dhe që qenë faktori ma i parë i pamvarësisë greke, nuk duhet të kenë liri dhe pamvarësi për arsye se s’na paskan qenë kurrë të bashkuem në nji shtet? Siç e dishmojnë vetë diplomatët e sajë, Franca ka hy në luftë botnore vetëm për me i dalë zot integritetit dhe pamvarësisë së Serbisë. Epo, aso kohe, serbt nuk kanë qenë të bashkuem me Kroaci e Mal të Zi e Sloveni, me të cilët sot po thohet se na qenkan të tanë prej nji fisi. Mirpo nuk po kuptohet qartë arsyeja përse sot shqiptarët do të bahen rob të serbëve dhe të grekëve. A për arsye se deri dje edhe kombi i tyne nuk ka qenë i bashkuem në nji shtet të pamvarun?

Mandej, sa për atë fjalën tjetër që thonë kundershtarët tonë, se kombi shqiptar duhet mbajtun për barbar për arsye se asht i ndamë nder krahina dhe fise, nuk duket se asht ma me themel se ato të shpifunat e tjera mbi të cilat u fol ma sipër. Tuj qenë e themelueme jeta shoqnore mbi bashkësi të interesave, prej vetit vjen si rrjedhojë se shteti, i cili ngallitet (mbahet gjallë) prej asajë bashkësie, nuk mund të përshtrihet ma përtej se sa i mbërrin forca që do t’i mbrojë ato interesa. Tash, tuj qenë se populli shqiptar, për shkak të pushtimeve të huej të vazhdueshme, nuk mujt me i organizue forcat e veta në mënyrë qi me mbrojtë e me drejtue interesat e përbashkëta të kombit, këtij iu desh domosdo me u nda në disa grupe ma të vogla, e aty, përmbrenda qarkut të mundësisë që natyra dhe pozicioni gjeografik u jipte do familjeve me u vëllaznue dhe me i mbrojtë interesat e veta, me modelue “shtetin” e me organizue jetën e vet shoqnore. Dhe ky ishte i vetmi sistem jete shoqnore që mund të realizohej deri më sot në Shqipni. Në njanën anë shqiptari nuk donte t’i shtrohej pushtuesit të huej, në anën tjetër pushtuesi i huej nuk e lente shqiptarin me i organizue forcat e veta në mënyrë që ky ta shtrinte pushtetin e vet mbi të gjithë kombin. Shqiptarit iu desh me e lokalizue pushtetin e vet në krahina të veçanta tuj i mbajtë së bashku parimet e kanunit kombëtar si rregull jete. Prandej fakti që kombi shqiptar gjindet i ndamë ndër fise, nuk rrjedh prej shpirtit të tij ekcentrik dhe barbar, por prej faktoreve të përjashtme të cilat ai nuk kishte mënyrë se si me i shndërrue. E, me e vertetue se kombi i ndamë në shumë fise nuk asht gjithmonë barbar, mundet me u vërtetue edhe prej historisë. Sllavët e Malit të Zi, ku prej forcës së pozicionit gjeografik të vendit, ku edhe se vetë e kanë zanat pushkën, gjithmonë kanë qenë të lirë e më vete. E për ma tepër, për ma se 50 vjet rrjesht, sa mbretnoi mbi ta Nikolla i I-rë, kanë pasë nji formë qeverie të thuesh kryekëput si nder kombe të tjera të qytetnueme. E mirë pra atëherë: Në të tanë Malin e Zi, kur ka nisë lufta turko-ballkanike, ka qenë vetëm nji shtypshkrojë e vetme qeveritare si dhe kanë pasë nji të vetme fletore politike, e edhe kjo qeveritare. Por nuk ka pasë asnji shkollë të mbajtun me paret e popullit. Ndërsa që në Shqipni, që prej viti 1908, kur qe shpallë Konstitucioni i Turkisë, e deri në fillim të luftës ballkanike, pra në ma pak se katër vjet, u ngrefën shtatë shtypshkronja, u themeluen ma se njizet fletore politike e të përkohshme, u çelën nji shkollë Normale e nja tridhjetë të tjera fillestare, e të tana të veçanta e të mbajtuna vetëm me pare të kombit shqiptar.

U përpiluen të tana tekstet për shkollat fillestare e disa edhe për shkolla të mesme. E kështu, sot më sot, mësimi jepet shqip ndër të gjitha shkollat e Shqipnisë. Janë botue edhe shumë vepra letrare me randësi të cilat e kanë çue nalt ndjesinë kombëtare tuj i dhanë në pak kohë shumë zhdrivillim gjuhës shqipe, fakt ky që, në kohë të pushtimit austro-hungarez, kjo gjuhë qe përdorue për gjuhë zyrtare ndër të gjitha zyrat administrative. Mbrenda kësaj kohe qenë mbajtë tre Kongrese Gjuhësie ( pra nuk është Kongresi i parë i gjuhës shqipe ai i mbajturi në vitin 1972) si dhe qenë disa shoqni letrare, e tj. e tj… E gjithë kjo veprimtari asht zhvillue pa kurrnji ndihmë prej anës së qeverisë.

E po përse tash, inteligjenca sllave, e cila në Mal të Zi, gjatë 50 vjetëve jetë kostitucionale nuk përfton kurgja të re në lamë të qytetnisë, na duhet sot të mbahet si ma e naltë dhe ma e hollë se inteligjenca shqiptare e cila në pak vjet krijoi nji gjuhë letrare dhe asht e ngjizun me nji mentalitet të ri për kombin? Zotni! Le të lihet nji herë në paqe shqiptari dhe le t’i jepet kohë me nxanë, dhe atëherë ju keni me pa se ai ka me shkue gjurmë më gjurmë ( hap pas hapi ) me kombe të tjera të Ballkanit gjatë rrugës së qytetnimit dhe të përparimit.

Kombi shqiptar i ka dhanë burra në za për urti perandorisë së Bizancit. Diplomatët ma të mirë dhe gjeneralët ma të vlefshëm të mbretnisë së turkisë, shqiptarë kanë qenë. Shqiptar ka qenë edhe statisti italian Françesk Krispi, kështu shqiptar ka qenë edhe Papa Klementi i XI-të si edhe Kardinal Albani. E në se bazohemi në memorandumin e shkruem nga Venizellosi, të cilin ia ka paraqitë Konferencës së Paqes, shqiptari asht sot edhe gjeneralisimi i ushtrisë greke.

Por, për me ju a mbushë mendjen edhe ma mirë se kombi shqiptar nuk e ka namin ma të vogël se kombet e tjera të Ballkanit, këtu due me ju pru fjalët që shkrimtarë me vlerë kanë lanë të shkrueme mbi shqiptarët. Shkrimtari francez Hecquard, në librin e vet “ Histoire et descriptions de la Haute Albanie” , ka shkrue se në histori të shqiptarëve “ndeshen prova të lumnueshme energjie, inteligjence dhe aktiviteti.” Ma poshtë thotë: “Ata kanë ruejt doket e burrninë ashtu si vetëm mund ta ruejshin burrat e hershëm të cilëve u këndohet kanga. Për ma tepër, githmonë këta i kanë dhanë burra në namë e në za Greqisë së hershme, Perandorisë së Bizancit, Turkisë e Greqisë së kësokohshme”. Mandej Lordi Bajron gërthet nga ana e vet: “Përmbi karpa të Sulit e gjatë bregut të Pargës, ka burra si veç motit i bajshin nanat dorike; atje ka ende do familje për të cilat kisha me thanë se janë të fisit e të gjakut të Heraklidëve.” Dëshmi janë këto, Zotni të mij, të cilat kishin me ja shtue namin edhe nji kombit ma të madh e të qytetnuem.

Tash, Zotni, mbasi ju diftova se kush janë dhe shka janë shqiptarët, më duhet t’ju flas për të drejtat e tyne. E po ju tham se shqiptarët kanë të drejtë

a) për nji pamvarësi politike;

b) gjithnji mbrenda kufijve gjeografikë e etnografikë të Shqipnisë. Mbi pamvarësi të kombit shqiptar nuk kam shumë fjalë me ju thanë. Dihet se kjo e drejtë ka qenë njohtë, sigurue dhe dorëzanue me nji traktat të Pushteteve të Mëdha të Antantës, pra, me fjalë të tjera edhe prej Francës, që prej Nandorit të vitit 1912 në Konferencën e Ambasadorëve në Londër. Këto Pushtete mandej ia kanë ba me dijtë botës mbarë se traktatet ndërkombëtare ata nuk i mbajnë për shtupa letre, por i respektojnë si akte të cilat prekin nderin e kombeve që i kanë nënshkrue. E njimend, po e zamë se anglezi thotë se ja ka nisë nji lufte të përgjakshme e të shëmtueme, por këte e ka ba vetëm për erz të firmës që ai e ka pasë vu për pamvarësi dhe neutralitet të Belgjikës. Pamvarsia e kombit shqiptar pra, në se do marrë si nji punë e kryeme dhe e dorëzanueme mbi erz të kombeve të mëdha të Europës, tash ne nuk na mbetet tjetër veçse me folë për kufij të natyrshëm të shtetit shqiptar, dhe kjo asht nji çashtje po aq me randësi sa edhe ajo e pamvarësisë.Pushtimet e hueja dhe intrigat e paemen të nji diplomacie bakalle të pashpirt e të pazemër, kaq fort ia kanë shndërrue dhe perçudnue fizionominë gjeografike dhe etnologjike Shqipnisë, saqë sot nji i huej, sado i drejtë dhe i papajambajtas (që nuk mban anë) memzi mundet me e njohtë me nji të këqyrun. Edhe nji nanë shpesh e ka të vështirë me e njohtë fytyrën e të birit kur këtë t’ia ketë përçudnue me varrë e me përgjakje arma e armikut. – Prandaj lypset të përcaktojmë ma përpara disa kritere të sigurta mbas të cilave mandej me përskajue kufijt e natyrshem të Shqipnisë. Simbas parimit të autodeçizionit, sejcili popull që mund të thotë se ka nji homogjenitet të pakëputun e të pandamë në vetvete, ashtu si ky përcaktohet prej klauzolave të teorive willsonjane, ka të drejtë, ose në mos tjetër do të kishte të drejtë që ai vetë me e nda kuvendin mbi sharte të veta politike e ekonomike dhe me u nderue si shtet i lirë dhe i pamvarshëm. Ky shtet, masandej, gjeografikisht do të përshtrihej deri ku kapet kombësija e pandame e vijueshme e atij populli. E në rast se në ndonji skutë toke të këtij shteti gjinden të shartuem elemente të huej, aty vullneti i popullit do të vertetohej nëpërmjet të nji plebishiti, mandej liria e tij do të jetë e dorëzanueme dhe e sigurueme siç duhet dhe sa duhet.

Simbas këtyne parimeve, asht punë e arsyeshme që shteti shqiptar të përshtrihet gjeografikisht deri ku mbërrin kombësia e popullit shqiptar e vijueshme dhe e pandame prej centrit të vet. Sepse tagri i autodeçizionit nuk asht e lidhun me individë ose me grupe të caktuem njerëzish, por me nji “avrom” të gjithëmbarshëm prej të cilit përbahet kombi. Prandaj çdo zvoglim që i bahet tokës së Shqipnisë, i pambështetun mbi këto parime, do me thanë se ai i bahet dhunshëm dhe me të padrejtë. Por në bazë të cilit kriter ka për të mujt me u caktue të përshtrimit e kombësisë shqiptare? Mbas gjuhës, i vetëm ky në këtë rast asht kriteri ma i patundshëm dhe që nuk mund të lihet kurrsesi mbas dore. Populli shqiptar flet nji gjuhë krejt të veten që, tuj lanë mënjanë transformimet e natyrshme të elementëve të cilëve nuk i ka pshtue asnji gjuhë tjetër deri më sot, kurrfare nuk mund të unjisohet me gjuhë të tjera keltike, latine, gjermanike, sllave ose helenike, me përjashtim ku puqet me to me rranjë të bashkueme indo-gjermane. Prej këtej pra rrjedh që që të gjithë ata që e flasin këtë gjuhë, kanë një kombësi krejt më vete e krejt të ndame prej asaj të kombeve të tjera të Europës. Sepse nuk ma merr mendja që nji tjetër popull i gjallë i Europës t’ia ketë imponuar shqiptarit nji gjuhë që dhe as nji tjetër popull europian mos ta ketë folë. Për ma tepër, nji gjuhë e dekun, nuk i imponohet nji populli mbarë. Por as populli shqiptar nuk ka mujt me ia tatue popujve të tjerë gjuhën e vet.

Gjuha tatohet ose me forcë të armëve, ose me forcën e kulturës e të qytetnimit. Por si prej njanës, si prej tjetrës pikpamje, shqiptari nuk ka qenë ma i fortë se popujt që ka përbri. Prandej nuk ka si të mohohet se të gjithë ata që flasin shqip, janë të kombësisë shqiptare. E për këtë arsye, shteti sqiptar, duhet të përshtrihet gjeografikisht deri ku përfshin gjuha shqipe. Tuj pasë caktue këto parime ose kritere, të shohim tash se cilët do të jenë kufijt gjeografikë të shtetit shqiptar. Por, per me u diftue krejt të papajamajtshëm në këtë çashtje plot me gënjeshtra si dhe aq pahijshëm shoshitë prej armiqve, këtu unë due me ia lanë fjalën, Zotni, shkrimtarit tuej të sipërpërmendun, z. Rene Pinon i cili ka qenë në Shqipni dhe e ka pa vetë me sy tuj e prekë vetë me dorë se kush mundet me pasë arsye mbi këtë çeshtje.

Zotni Pinon pra, në artikullin që prumë prej “Revue des deux mondes”, tuj folë mbi kufijt e Shqipnisë, thotë: “Prej fushave të Vardarit e deri në Adriatik, prej Thesalisë e deri në Mal të Zi, zot toke asht shqiptari, në daç sepse ky hyni këtu mbrendë ma i pari, në daç sepse ky ndolli ma i forti”. E tanë krahina e Kosovës e cila prej Konferencës së Londonit (1913) i qe lëshue Serbisë, dhe mbarë Çamëria, “Epiri i Nordit”, të cilin e lakmon aq shumë Greqia, janë të banueme kryekëput prej shqiptarësh dhe prandaj e drejta e lypë që të numrohen me shtet shqiptar. “

Dhe mos të mendohet se zotni Pinon asht shty tepër me këto fjalë, sepse e vërteta e këtyne fjalëve duket çiltas edhe prej statistikave të cilat qysh prej vitit 1909 e tektej, janë ba përmbi proporcione etnologjike të popullsisë së Shqipnisë. Prej këtyne statistikave zyrtare del në shesh se në krahinat e lëshueme prej Konferencës së Londonit serbëve dhe grekëve, të paktën, 80 përqind të popullsisë janë thjesht shqiptare. Serbt na thonë se banorët e Kosovës me prejardhje janë të gjithë sllav, por, gjithnji siç thonë ata, përdhuni dhe me kohë janë çoroditë tuj u kthye në shqiptarë. Këtë fjalë e thonë edhe grekët për banorët e Epirit të nordit. Por ata nuk thonë të vërtetën sepse, po të ishte e njimendët se banorët e Kosovës janë sllavë dhe ata të Epirit të nordit grek, atëherë serbia nuk do të kishte mbytë e gri deri më sot afro dyqind mijë vetë në Kosovë dhe Greqia nuk do të kishte djegë ma se treqind e gjashtëdhjetë katunde në Epir të nordit tuj e kryqëzue gjinden përsëgjalli, posë atyne pesëdhjetë mijë vetave që i kanë vra dhe i kanë lanë me dekë prej urie dhe sikletit.

 

Popujt e qytetnuem munden, po, në furinë e nji kryengritjeje me vra në trathti mbretënt e mbretneshat e veta e me i dhunue trupat e tyne mbas vdekjes, por nuk mbrrijnë kurrë me gri – e në ç’mënyrë mandej! – me qindra e mijëra vëllazën “bashkëqytetarë” të vet. Qyshse serbt kanë vra me qindra mijëra njerëz në Kosovë, dhe grekët kanë djegë qindra e qindra katunde në Epir të nordit, dëshmon qartë se as banorët e Kosovës nuk duhet të kenë qenë serb, as ata të Epirit të nordit nuk kanë qenë grek.

Jo jo, Zotni të nderuem! Janë vra gjindja me qindra mijëra në Kosovë dhe janë djegë me qindra e qindra katunde të Epirit të nordit për të vetmen arsye se grekët e serbët duen me e shue farën shqiptare në ato krahina për me mujt me i thanë mandej Konferencës së Paqes se atje nuk ka shqiptarë. Oh, sa arsye ka pasë ai i moçmi kur ka thanë: “Ubi solitudinem faciunt, pacem appellant.” Pra, sa ta kenë shkretnue vendin, do të venë mandej paqen.

 

Por për me i forcue ma tepër fjalët e z. Rene Pinon mbi kufijt e Shqipnisë, këtu due me ju përmendë se çka shkruente mbi këtë çashtje Lordi Fritznaurice, mis i Komisjonit të Rumelisë Lindore, mbi Foreign Office e që masandej qe botue në nji Libër Bleu (në diplomaci – asnjanës) të vjetës 1880. Ai shkruen: “Për me folë se shka asht kombi shqiptar, i bie me u përshtri edhe mbrenda kufijve të Serbisë e të Malit te Zi. Krahina e Kosovës, shka merr prej Mitrovice e poshtë, asht krejt shqiptare dhe ka vetëm nji skundill fort të vogël serb. Statistikat bullgare e greke, mbi të cilat qeveritë e Sofjes e të Athinës themelojnë pretendimet e veta mbi Monastir, Ohër e Korçë, janë mbështetë në rrena e leni ma ato pretendime të Greqisë që janë ba pa kurrfarë turpi.”

Qe pra, Zotni, se deri ku duhet të përshtrihet Shqipnia e ç’kufij duhet të ketë shteti shqiptar. Mbas dëshmisë së këti diplomati ingliz në za, Konferenca e Paqes kishte me ba nji paudhni të përgjakshme po nuk e nxuer e nuk ia ktheu Shqipnisë ato tokë të cilat Konferenca e Londonit, kundra çdo gjyqi e drejtësie, në vitin 1913 ia shkëputi Shqipnisë për me ia lëshue grekëve dhe serbve.

Tuj ju falë nderit me gjithë zemër për mirësi që keni dashtë me më dëftue në këtë rasë, do ta mbyll këtë ligjeratë të përvujtë me ato fjalë që me 24 nandor 1880 thonte në Parlamentin italian Madero Savini kur Europa pat çue anijet e veta përpara Ulqinit për me e ngushtue Turkinë që me ia lëshue Malit të Zi tokët e Shqipisë. E qe çka foli në atë rasë deputeti italian: “Pse francezve nuk u mbushet mendja me heqë dorë nga Alsace-Loren? Pse nuk do të guxojshit ju, deputetë italianë, me heqë dorë prej viseve italiane që gjinden nën Austri ? Pse i keni dalë zot Greqisë kundra Turqisë në Kongresin e Berlinit ? Vetëm mbështetun në parimin e kombësisë! E pra, kujtoj unë, se, për me qenë burra fjale, ne na duhet me thanë edhe për Shqipni ato çka thamë edhe për të tjerë në Paris, Romë, Athinë, Varshavë… Në mos paça harrue, siç kam ndi prej profesorëve të mij, Grotius ka pasë thanë se tashma asht ba si zanat me ua shndrrue zotin popujve. Por përkundrazi, Jan-Jacques Rousseau gërthet: “Ani, ndërrojani zotat, por të paktën pyetni këto bagëti njerëzore që quhen popull!”

Gegë, toskë… dhe budallenj

Ardian Ndreca

Nji mik i jemi që ndjek çdo gja që ndodh në Shqipni, tejet i revoltuem, më lutej me e lexue librin e Mustafa Nanos për Ardian-Ndreca1gegët, e madje më thonte se do të m’a dërgonte menjiherë për me e lexue. S’ia pashë dalë, e ai ashtu bani.

Në Shqipní shumë shpesh mjafton me hedh nji gur në ujë për me u ba i famshëm, dhe Nanoja me atë libër s’ka hedh nji gur por nji kamion të tanë me guraleca, tue shpresue se kur të mbërrinin tek lexuesi do të ktheheshin në shkambinj idesh, mbi të cilët do të dukej i skalitun profili i tij klasik.

Për mos me lanë vend për keqkuptime, po e them pa dorca se ai libër asht nji “summula” marrinash aq të pakuptimta sa që s’mbërrijnë me të lanë as shije të keqe. Mendoj se edhe me pasë vu në rimë e në muzikë numratorin telefonik të Çorovodës do t’i kishte dalë diçka ma interesante.

mustafa-nano-per-mapo-un-jam-geg-e1381913950645

Miku jem i indinjuem më thonte: – Kujtoja Nanos se në vitin 1944 në Shkodër, në kryeqendrën e “malokëve”, miqtë e tij partizanë gjetën ma se 20 pianoforte ndër shtëpiat qytetare, ndërsa në Skraparin e tij merreshin me zgjidhjen e problemeve të nalta të mekanikës klasike sesi me i hapë birat fyellit.

Kajherë shkodranët kanë fantazi e të bajnë vetëm me qeshë. – Po mirë, i thashë, ndërsa ata shkodranët tu të “belle époque” ngjiteshin në qiellin e shtatë nën tingujt e Chopin-it, skraparllinjt, që kanë rakinë ma të mirë në botë, e mbërrinin nji naltsi të tillë, pa asnji mundim, thjesht me avujt e saj hyjnorë! E ai vijonte me litanitë e tija reaksionare, a thue se Nanoja ka ba nji revolucion dhe jo nji libër që mbrenda nji mueji ka me u kthye prej kah ka ardhë.

Tentativa si kjo e Nanos janë të paracaktueme me dështue e në ketë drejtim mund të jepja me qindra shembuj librash që mëtojnë me dhanë gjykime sa të përgjithshme aq edhe të cekta për popuj, krahina, etni, fise të ndryshme të botës. Këto lloj librash ngjasojnë me muhabetet e kafeve që kanë lezet aq sa kafja asht e ngrohtë, mandej bahen bajate. Nga ana metodologjike libri i Nanos nuk ka, dhe në të vërtetë nuk mëton me pasë, asnji drekcë shkencore, nga ana eksperimentale asht pothuejse baraz me zero. Atëherë ku bazohet? Nanoja asht nji cikrrimtar ase bakall që ka mbledhë mallna gjithnduersh, prej atyne që shiten me peshë e prej atyne që jepen me kokrra, e ngulmon me na i shitë si të ishin nji gja e njitrajtshme, si të ishin mendime të thella rreth gegëve dhe toskëve.

Meqë Nanoja ka vendosë me vu qeleshe maje krejet, ka marrë edhe çiftelinë në dorë dhe asht ba gegë, atëherë efekti i parë i metamorfozës së tij asht theksi i emnit, që nga oksiton i bahet paroksiton: Mustàf-a, madje i tingllon ma mirë pse ia mbledh zanoren e fundit tue i vu nji si brez malcorësh.

Mustafa nuk e din, e s’ka sesi me e dijtë, se nji përpjekje të ngjashme me atë të tijën e ka ba edhe Immanuel Kant-i (që në Shqipnín tonë asht mendimtar ma pak i njohtun se Mustafa) në vitin 1798, kur atëbotë pat nxjerrë në dritë “Antropologjinë në kandvështrimin pragmatik”, ku në nji shenj vendi jep apo citon gjykime interesante, si psh: italianët kuvendojnë në salla të mrekullueshme dhe flejnë në kolibe, anglezët janë popull me oborrësí, themelojnë për vedi institute bamirësie ku s’hyjnë dot ata që nuk janë anglez, francezët janë bashkëbiseduesa të kandshëm sidomos me të huejt, turqit europianë nuk kanë karakteristika për t’u dallue si popull, gjermanët kanë karakter shumë të mirë etj. etj. Në fakt Kant-i nuk mbahet mend për ketë libër, dhe me shumë gjasë edhe Mustafa në mos e shkroftë nji tjetër ka me u harrue shumë shpejt, pse me pohue se me gegët ban komb e me toskët ban shtet, asht njilloj si me thanë se gegët e toskët e të gjitha kohnave, meqë gjykimi asht kategorik, kanë nji mendje të vetme e s’ndryshojnë kurrsesi.

Gegë e toskë ne jemi nji, të ndryshëm por nji, të “detyruem” ambëlsisht prej historisë me jetue dhe me luftue bashkë, asgja nuk na ndan, madje as marrinat që numron Mustafa në librin e tij. I due shqiptarët gegë e toskë, due ma shumë toskët, sidomos polifoninë e tyne që asht ndoshta gjaja ma e çmueshme që kemi. Mes nesh ka ndryshime por jo kundërshtina, prandaj Tosknija asht atdheu jem po aq sa asht Shkodra, vendi ku kam lindë.

Si cikrrimtar i zoti që asht, Mustafa mbledh sa andej këtej jo ide por thanje, p.sh. Antonio Baldacci për të ka randësi pse ka thanë se shqiptarët e njimendt i gjen ndër gegë. Mustafa s’e din ndoshta se Baldacci ka qenë nji botanist i lauruem në veterinari që sot kujtohet për zbulimin në alpet tona të lules që mban emnin e tij “wulfenia baldaccii”. Përposë kësaj mund të kujtohet edhe për nji letër drejtue Enver Hoxhës me 23/6/1947 ku i propozonte me u bashkue me Malin e Zi (shih: “Hylli i Dritës”, n. 4, 2006).

Libri i Mustafës asht nji vepër eseistike ku gjykimet e nji veterineri përmbi shqiptarët merren si bazë shkencore.

Nji tjetër udhërrëfyes i Mustafës asht edhe libri i Indro Montanelli-t për Shqipninë. Nji libër vetvetiut i cekët, mbasi autorit nuk iu holluen as shojet e këpucëve në ato pak ditë që ndejti në vendin tonë, aq ma tepër që asokohe ishte i turbulluem prej vrulleve fashiste e kjo ka qenë arsyeja që ma vonë s’ka pasë asnji dëshirë me e kujtue at’ libër, madje po t’ia përmendje ndërronte bisedë menjiherë. Nji tjetër mentor i tiji asht edhe Schmitt-i i famshëm, i cili tashma citohet vetëm prej gazetarëve dhe s’ka si me qenë ndryshe kur nji historian shtin konceptin e “protoshqiptarit”, tue e përçansue atë si nji diçka prehistorike. Për Schmitt-in shqiptari rrjedh prej protoshqiptarit pak a shumë siç rrjedh njeriu prej majmunit. Të vjen me e pyet a ka zbulue gja rreth protozviceranëve, a mos kanë ecë kambadoras apo kanë ba fluturime pindarike siç ban ai vetë kur shkruen qitabe historijet!?

Nji tjetër autor që frymzon Mustafën asht shkrimtari anonim Jaray që flet për “shqiptarët e panjohtun” e dikund në shenjimet e tija ban ketë oroe gjeniale: krenët e malsive nuk dijnë gjuhë të hueja, ndërsa bejlerët e Vlorës po. Përpara këtyne perlave nuk mund të rrihet indiferent, dhe në fakt Nanoja e nënvizon në librin e tij eseistik, pa u kujtue se asokohe shumica e shqiptarëve, gegë e toskë, ishin thjesht analfabet e kur e lypte puna nënshkruenin me gisht. Nji autore që sillet nepër libër asht edhe N. Clayer, por me ketë nuk e kam ndër mend me u marrë pse asht e paklasifikueshme, ndoshta fati i saj i vetëm përposë hulumtimit të historinave me dervishë të Bosnjës, asht fakti që tue qenë e martueme me nji politolog serb ka mujtë me u ftillue si duhet rreth Shqipnisë dhe shqiptarëve.

Nji tjetër autor që e ka frymzue Mustafën asht Sejfi Vllamasi, i cili tue qenë si i internuem në kohë të komunizmit në Myzeqe, shkruente kujtimet e tija “ad usum delphini” që t’i shkonte për shtat komunistave e mundsisht të kishte ndonji privilegj. Për ketë arsye, Vllamasi, që nuk ishte dallue asnjiherë për ndonji karakter të naltë, hedh baltë mbi shumë personalitete që ishin deklarue anmiq prej regjimit komunist dhe pa pikën e turpit falsifikon fakte historike të padiskutueshme.

Në librin e vet Nanoja ka mbledhë sa andej këtej nektar edhe prej librash tjerë, të cilët nuk i shtojnë vlera pohimeve që ai ban me nji shpengesë të papërfytyrueshme: gegët qeflinj të armëve, toskët të pareve, gegët janë trima, toskët janë mendjehapun, gegët janë fanatikë, toskët janë të shthurun, gegët janë zogollianë, toskët janë fanolianë. Të ishte zgjatë edhe nji grimë do të kishte vijue me krahasime fiziognomike të tipit: lumjanët e kanë kryet si qeser, skraparllitë si djathbebe e të tjera xhevahire si këto.

 

I gjithë ky libër korkovell nuk asht tjetër veçse nji muhabet mbas kosit, nji golle e madhe logjike. Madje ajo që të fyen disi nuk janë vrejtjet antropoilogjike që autori ban për gegët, por lavdet e pipiriqueme me të cilat sherbetos faqet e atij libri, aq sa pohimi i tij “unë jam gegë” tingëllon si me dashtë me thanë: edhe un jam gay apo edhe un jam zezak!

Leximi i librit eseistik, siç e quen botuesi, vështirsohet prej sintaksës së randueme prej ushqimit të tepërt të autorit me kulturë anglosaksone, aq sa edhe fjalitë ngjajnë kajherë si me qenë në gjuhë të huej. Por ky asht rreziku i gjithë atyne që ushtrohen me zell në lexime dhe studime në gjuhë të hueja. Megjithatë ma mirë se kaq autori s’do të kishte shkrue edhe po ti ishte mbushë mendja me botue nji traktat për prostatën apo për mbarështimin e gjedhit.

Libri asht pritë në lindje prej dy gegësh, njeni gjeografikisht gegë, Henri Çili, tjetri gegë 24 karatësh, Primo Shllaku, të dy kanë asistue nji lindje pa dhimbje, ase e thanun ndryshe nji dështim të suksesshëm: “polli mali dhe bani nji mi qesharak”, kishte me thanë Horaci.

Vetëm kaq, pjesa tjetër e veprës asht e shkëlqyeshme.

Jakov Solomoni, një emër i ri në letërsinë shqipe

Jakov Solomoni është një emër i ri në letërsinë shqipe, i cili debutoi në Shqipëri me librin e tij të parë “Treni i vonuar”. Ai është mirëpritur me një shkrim të gjatë dhe të hollësishëm të kritikes Mimoza Erebara  në gazetën Nacional, gazetë letrare për të gjithë autorët që dëshirojnë të prezantohen. Kolegia Isabela Cocoli na sjell hollësi.

Ai u lind dhe u rrit në Vlorë në një familje hebreje; jetoi atje deri kur të gjitha ato familje shkuan në Izrael, në tokën e tyre, me ndërhyrjen e dy senatorëve amerikanë.

“Në fund të vitit 90të filluan kontaktet me agjencitë hebraike dhe u mor vesh menjëherë se ne duhet të largoheshim nga Shqipëria. Kjo u realizua me një operacion sekret, kur dy nga senatorët amerikanë erdhën në Shqipëri dhe takuan presidentin Ramiz Alia, zëvendësi dhe nxënësi i denjë i Enver Hoxhës. Ai u dha atyre një dosje me të dhëna për hebrejtë e Shqipërisë, të cilën e paguan rëndë natyrisht, paguan shumë dollarë, dhe u bë një marrëveshje sekrete midis tyre që hebrejtë përmes një operacioni të vinin në Izrael për një periudhë gjashtë muajore, jo të gjithë në një grup”.

Dhe ky ishte fundi i sagës së mundimshme të një komuniteti stoik, që për ironi të fatit, mbeti i izoluar në Shqipërinë komuniste, por mbijetoi. Jakovi kujton mbrëmjet rreth tryezës familjare, kur para çdo darke gjyshja thoshte: “Herën tjetër në Jerusalem”.

Pas vendosjes në Izrael, ai i është kushtuar edhe pasionit shumë të hershëm për letërsinë. Tashmë është botuar në shqip libri i tij i parë në prozë dhe poezi me titull “Treni i Vonuar”. Shqipëria dhe Vlora në veçanti, dashura për atë vend dhe njerëzit e tij zënë një vend të spikatur në shkrimet e Jakov Solomonit.

“Një pjesë e jetës time është e lidhur ne Shqipërinë. Ata njerëz na shpëtuan jetën dhe ne duhet të dimë të falenderojmë”.

Jakovi thotë se në Shqipëri erdhën edhe 3200 hebrej nga Evropa, veç rreth 200 prej tyre që sipas një statistike të viteve 60’ jetonin atje. Dhe të gjithë ata thotë ai, pa asnjë përjashtim u shpëtuan nga vendasit gjatë pushtimit gjerman dhe të gjithë u larguan nëpër vendet e tyre pas nëntorit 1944.

Ai ka ruajtur lidhjet me Shqipërinë, pavarësisht politikave të ndryshme dhe pengesave që i kanë dalë kohë pas kohe, thotë redaktorja dhe kritikja Mimoza Erebara. Dashuria e tij për Shqipërinë dhe dëshira për të dhënë mesazhe paqeje, thotë ajo, e tërhoqi në veprën letrare të Solomonit.

“Nëse lexon Solomonin barazimi gjithmonë është  paqja, paqja dhe vetëm paqja. Është një autor që flet fuqishëm për këtë temë, për të cilën shoqëria shqiptare ka shumë nevojë. Paqe në politikë, paqe në ekonomi, paqe në familje, paqe në dashuri, një paqe universale”.

Jakovi thotë se hyri vonë në letërsi e shpjegon arsyet e kësaj vonese edhe në parathënien e librit.

“’Treni i vonuar’” është pikërisht Jakovi që u fut shumë vonë, shumë shumë vonë. Jam i vonuar në këtë drejtim dhe këtë e kam shkruar edhe në parathënien e librit dhe aty i shpjegoj arsyet. Megjithatë them që ky tren i vonuar, sadoqë vjen me shumë vonesë do të gjejë në stacion edhe pasagjerët e tij”.

“Treni i Vonuar” është libri i parë i Jakov Solomonit dhe  doli pikërisht në Shqipëri në fund të vitit të kaluar. Mosha, thotë kritija Erebara, nuk ka lidhje me shkrimin, ajo nuk do të thotë asgjë.

“Historia e letërsisë botërore njeh raste kur kanë filluar të shkruajnë pesë vjeç, tetë vjeç dhe pastaj janë zhdukur pa lënë gjurmë, ashtu siç njeh raste kur kanë filluar të shkruajnë 70 – 80 vjeç dhe kanë marrë Nobel. Pra nuk ka kufi, është një dëshirë e brendëshme, e fjetur, që ndoshta ngarkuesit e jashtëm e sjellin në vemendje dhe autori bëhet i vemendshëm dhe shpërthen, një talent që e ka ndrydhur me vite ose humbet kur nuk e ka. Në rastin e Jakovit, mesa duket kemi patur një poet në mesin tonë, por nuk e kemi zbuluar, por ai vetë e zbuloi veten dhe tani ne po e shtymë ta zbulojë akoma më shumë”.

Jakov Solomoni ka përgatitur për botim një libër të dytë me tregime që do të botohet së shpejti në Shqipëri, tregime me temë sociale ku sërish mesazhi i tij është paqja.

“Madje ka disa tregime që janë të lidhura edhe me Shqipërinë. Lidhjet që kemi patur neve me vëndasit, ato marrëdhënie që gjyshi im krijoi me fshatin shqiptar dhe sa dashamirës ishin ata ndaj tij, sepse edhe ai i ka ndihmuar, ka bërë shumë për ta. Kështu shpjegohet edhe miqësia që kishim ne me popullsinë atje, me të cilën kemi kaluar jashtëzakonisht mirë”.

Jakov Solomon jeton në Be’er Sheva të Izraelit, ku është i angazhuar edhe në jetën politike dhe shoqërore të vendit.

Kristo Frashëri:Të gjithë më kanë kthyer kurrizin

Mira Kazhani

Për herë të parë Kristo Frashërin e kam takuar 5 vite më parë. Në atë kohë punoja në prapavijë për një projekt televiziv, të cilit gjatë një viti i bëra dhurata të vyera, siç ishte dalja për herë të parë në ekran e historianit që kurrë nuk kish pranuar një kamera. Ishte në fakt rezultat i disa vizitave rresht në shtëpinë e tij. Herë me portokalle në duar, ndonjëherë kaloja 2 ose 3 orë duke i lexuar veprat dhe shënimet e tij, dhe nuk di sa shumë provova që t’i hyja në zemër një burri të moshuar, i cili nuk doja që të largohej prej nesh pa i thënë disa gjëra. Më kujtohet se një ditë bleva kek, dhe ‘e detyrova’ të më priste në shtëpi duke i thënë se e kisha përgatitur vetë, vetëm për të. Pa mendjemadhësi, u ndjeva e vetëkënaqur që ia dola të bind një plak kokëfortë, të mençur dhe të lodhshëm për gazetarët që s’kanë durim të presin.

 

Sot kam vendosur që këtë intervistë t’ia bëj dhuratë vetes, pasi vjen një ditë dhe punëve të mira iu vë poshtë emrin tënd. Kam marr sërish kek të blerë tek ushqimorja aty pranë pallatit të tij. Ai ka pranuar në telefon që të takohet dhe çuditërisht më krijoi idenë që s’më kishte harruar. U habita disi, por gjatë rrugës mendova se memoria është diçka që duhet të jetë se s’bën e fortë te një historian, dhe tek Kristo Frashëri natyra mesa duket nuk është kursyer aspak. Ama dhe unë ia kisha nxirë me prezenca aq shumë sa diku duhet të kisha lënë njollë në kujtesë, e pranoj!

Gazetarja Mira Kazhani gjate intervistes me historianin dhe publicistin, Kristo Frasheri

Në shtëpi ndodhet një grua e cila më tregon se ajo është e turnit të pasdites, a thua se unë e di që aty punojnë 3 gra. Ai është 93 vjeç, për pak vite mbush një shekull jetë. Dalloj që këto vitet e fundit kanë lënë gjurmë sa për 10 vjet. Ai merr frymë përmes një pompe oksigjeni, dhe ka shumë kohë që nuk është në gjendje të dalë nga shtëpia.

-“Më ka marr malli të dal vetëm një herë dhe të ulëm buzë rrugës në një bar e të shoh njerëzit kur kalojnë”,- më thotë ai duke e shpjeguar me dorën që e lëviz sikur imagjinon qytetin, pemët, makinat që lëvizin dhe aromën e kafesë se lokalit. Nuk më ndodh të përlotem, por ndiej që mbase këtë detaj ai s’do e shohë dhe ia lejoj vetes një njomje qerpiku!

-Çfarë mendoni këto kohë? E kam fjalën kur nuk bëni histori, çfarë kujtoni, nëse reflektoni për jetën që jetuat?

-“Që jam ngopur me jetën. Që nuk dua t’ia nis nga fillimi dhe që po të ndodhte kjo do të isha bërë sërish historian, do kisha dashur shumë familjen time, nuk do isha bërë kurrë politikan. Ngopesh, moj vajzë ngopesh, – thotë ai me zërin e dobët dhe me një mallëngjim që sikur ngjitet nga barku e del mbi ajrin e tryezës.

-I lutem nënës që të vijë të më marrë, se nuk dua më të rri këtu”.

-Pse nënës? Pse jo gruas ose babait?

-“Nëna është dhembshuri, ndërsa babai është mençuri. Gruaja ka ikur para 17 vitesh, vijon ai. Kur kisha ende fuqi shkoja çdo të diel në varreza. Më mungon ajo. Në jetën time kam qenë me fat dhe kam patur mundësi të shkoj e të jetoj jashtë që para komunizmit, por unë kam zgjedhur familjen gjithmonë, nuk e kam lënë kurrë atë. Tani ajo më ka lënë mua”, – tregon ai me një inat që dihat bashkë me sondën që i dërgon oksigjenin.

-Kështu si po më flisni më trembët, jeta duket sfidë e madhe. Unë nuk e di a di të jetoj pa njerëzit që dua, – i them.

Ai qesh pak, dhe më dallon që mbaj shënime. Nuk e kuptoj atë njeri: nuk shikon më as TV, nuk lexon prej vitesh dhe mua më dalloi që shënoja çfarë thoshte. Por e kaloi shpejt me një fjali duke më thënë se të gjithë gazetarët janë hileqarë. Gjithsesi biseda vazhdon, dhe ai nuk tregon shenja pendese që pranoi këtë intervistë me mua. Mund të them se ka ndryshime të shpeshta të humorit, por është i vetëdijshëm për gjithçka. Kam frikë se e di çfarë është dhe Facebook e Twitter, aq i kthjellët është. E pyes dhe më thotë se ka dëgjuar në radio për to. Por nuk shfaq interes për pyetje që me siguri i konsideron humbje kohe. Ai është në një proces tjetër tashmë.

Më tregon se shikon shpesh në ëndërr nënën, e cila gjithmonë bën të njëjtin veprim.

-“Më prek në ballë, ma fërkon pak dhe unë aty zgjohem”. Kaq e shkurtër është jeta sa prekja e ballit të nënës sime në ëndërr, por tani jam lodhur, – më thotë ai dhe këtë herë më duket sërish ai plaku kokëfortë, por dhe pak sarkastik.

Kam shumë pyetje për të, por dua t’i bëj më të rëndësishmet.

-“Si do jetë Shqipëria pas 100 vitesh, ose kur të jem unë një grua plakë dhe e thinjur?

Unë nuk jam fallxhore, por duke u nisur nga 100 vite shtet, them se do jetë siç e deshi Ismail Qemali. E lirë, më vete dhe e mosvarur. Më vjen keq që as Deklaratën e Pavarësisë nuk lexojnë shqiptarët. Ismail Qemali ishte burri më i mençur e i kulturuar nga të gjithë ne të tjerët që erdhëm pas (ai flet duke përfshirë edhe veten e tij).

-Po Ahmet Zogu si ishte?

Ai më pyet se nga jam dhe i tregoj se origjina ime është për ironi nga i njëjti fshat, edhe pse nuk jam zogiste.

-Qenke nga Burgajeti! A e di ti që ka dy Mat-e, një të qytetëruar e një që kishte nga ata që ishin gati të bëheshin xhandarë për të jetuar. Fshati yt bën pjesë tek Mati i shkolluar. Shiko, Ahmet Zogu ishte një njeri i rritur me mësues në shtëpi. Ai u shkollua, ishte njeri i kulturuar. Bëri punë të mira për vendin. Pati edhe të meta, por nuk i mohohet emancipimi dhe përpjekja për të vënë shtet. Nuk jam zogist, por të mirat nuk ia mohoj si historian. Shumë veta bëjnë gabim që e quajnë Zogun malok.

Ai ka shumë dokumente mbi tryezë. Po përgatit një libër ku do t’i japë përgjigjen përfundimtare Janullatosit.

-“Do të bëj një shkrim dhe më pas librin. Me kaq e mbyll me Janullatosin dhe s’do merrem më me të. Ai ndryshon shumë argumente të miat dhe shpif mbi gjërat që unë kam thënë. Si të ta them, m’i ndryshon ato. Po të kishim ne shtet, nuk bënte kështu një Peshkop në vendin tonë. Ata tallen, sepse nuk mund të qëndrojë 20 vjet në krye të Kishës Autoqefale Shqiptare një grek. Kur me status është që duhet të jetë një shqiptar. Kaq vite nuk kemi ne një peshkop?! Është tinëzare kjo moj vajzë,” – më drejtohet ai dhe duket sikur diçka e nervozoi. “Ah ç’më prishe gjakun se më çove në këtë temë! Ortodoks nuk do të thotë grek. Në Korçë nuk ka patur asnjë grek, tani na dalin mijëra. Në fshatin tim, në Frashër, nuk ka patur kurrë grekë, tani na del që paska grekë. Po të kemi qeveri zgjidhet kjo punë. Zogu dhe Enveri kanë qenë më konsekuentë me këtë çështje. Ata i treguan vendin Greqisë, por me pluralizmin të gjitha qeveritë kanë frikë. Kanë frikë se mos u kthejnë mbrapsht emigrantët.”

-Kush e zgjidh të ardhmen me Greqinë?

-Haga, – më përgjigjet ai direkt. Çështjet duhet të marrin një zgjidhje vetëm atje. Por nuk di se kur do realizohet. Greqia është e llastuara e BE-së. E ke parë sesi sillet? I kanë dhënë hua dhe prapë do i japin. Sa herë të kërkojë ajo. Ata e dinë se Greqia ka pozitën gjeografike. Ka dalje në Azinë Qendrore dhe në Afrikën Veriore, si dhe dalje në Detin e Zi. E mbron Europën nga dy kontinente. Ndaj kot sa lodhen, se sa herë do hapë gojën Greqia ata do i thonë: Na!

A mund të jemi fqinjë më të mirë?

-Se di, – thotë ai. Por me siguri këto punë nuk zgjidhen nga qeveri inferiore.

Meqë ra fjala tek qeveria, si të duket Edi Rama. Të pëlqen?

-Mirë më duket Edi Rama, por ende nuk është bërë i gjallë.

Kur thotë këtë gjë, mendoj se pleqëria është një fëmijëri e dytë. Janë aq të sinqertë dhe të paskrupullt. Humbasin muret e hipokrizisë dhe duan atë që kujdeset për ta. Ndërsa ai ma thotë këtë, unë shpresoj që në këto vite që rezistojnë përmes një pompe që harxhon korrent më shumë sesa një kondicioner i ndezur gjithë ditën, dikush të bëhet i gjallë. Edhe pse fëmijët ndihet që janë aktivë dhe e mbështesin nga larg. Ai po pleqëron në stacionin e fundit, i vetëm.

Biseda rrjedh tek Turqia dhe ngrohja e marrëdhënieve të qeverisë Rama me Erdogan.

-“Nuk shoh asgjë të keqe unë këtu. Turqia është një vend mik dhe që na do për shkak edhe të historisë që kemi. Ajo edhe politikisht është një gjetje, pasi qëndron si kundërbalanca me Greqinë. Si i thonë asaj fjalës, ‘armiku i armikut është miku im’.

Mos ndoshta më mirë me Turqinë sesa me BE-në?

-Jo, kurrën e kurrës. Kjo nuk do ndodhë askurrë. Shqipëria e ka vendin në BE. Bashkimi Europian është një superfuqi. Turqia duket e mirë nga jashtë, por është e krimbur nga brenda. Ajo kërkon vetë të jetë në BE, po zor se do e pranojnë me këto politikat islamiste. Ky Erdogani nuk duket ta ketë shumë drejt këtë kauzë. Më lakrat që ka në kokë ai, vështirë se e pranon BE.

Kush është mik i Shqipërisë?

-Mik, është zakonisht ai që s’i intereson të të hajë. Por mund të them që mik është SHBA, Gjermania, Franca, Italia e sotme, Britania. Këta na duan.

Ku do donit të kishit jetuar veç Shqipërisë.

-“Në SHBA jo, njëherë! Atje nuk ecën dot pa makinë dhe duhet të presësh të dielën që të takosh dikë, por e diela kalon shpejt, – thotë ai dhe duket se nuk i ka pëlqyer formati i ftohtë amerikan.

“Në Europë ndihem mirë, sidomos në Itali dhe Greqi. Jam si në shtëpinë time në këto vende. Njerëzit ecin në këmbë, flasin, qeshin, pijnë kafe. Kjo është jeta.

Ai është një dashnor i Europës. Ndihet linja perëndimore në të cilat mbështet idetë e tij. Që në moshë të re kur studionte në Itali, më tregon se vendosi të ishte një social-demokrat dhe i tillë mbeti gjithë jetën.

Frashëri  ka disa libra që presin dritën e botimit, por thotë se asnjë shtëpi botuese nuk i qaset, madje shprehet:- Më kanë kthyer të gjithë kurrizin. Askush nuk do t’i botojë.

Nuk është e vërtetë, i them unë në përpjekje për t’i zbutur mërzinë.

-Qenke entuziaste shumë ti gazetare. Do vijë një ditë që do më kujtosh e kuptosh. Të gjithë ikin një ditë dhe të kthejnë kurrizin.

Po për fat të mirë, i them unë me pak humor, jeta zgjat sa ajo ëndrra juaj dhe do bëj si do bëj.

-Zhgënjimet zgjasin ca më shumë, ose mbahen mend, – sqaron ai.

Ai mban mend gjithçka. Edhe thashethemin për rusen që legjenda urbane thotë se u marros pas Profesor Frashërit.

-Kush ta ka thënë këtë? – më drejtohet kur e ngacmoj.

Dikush, i them unë.

-“Nuk është e vërtetë. Ajo ishte studente që unë i udhëhoqa diplomën për një periudhë 6-mujore. E kam dashur shumë gruan time dhe familjen. Nuk ka patur të tilla gjëra. Janë gjepura këto dhe vë pak buzën në gaz, në atë pak buzëqeshje që ka mbetur nga rruga e gjatë, e kushedi çfarë ndërmend.

Sot që po e shoh me kujdes teksa shkruan një shënim në librin që po ma dhuron, dalloj që veç memories, pjesa tjetër po zbehet si shikimi i vagullt. Nuk është më ai burri hijerëndë që shfaqet në disa portrete të varura në mur. Ndihet në dhomë pasioni për historinë, për Shqipërinë, dhe kujtesa e aromës së kafes me gruan si dikur në ballkon në një pasdite pranvere, janë ato që sillen rrotull më shumë sesa hidhërimet. Tani mban mëritë e së tashmes dhe kryesisht me ata që thotë se i kanë kthyer shpinën. Gjatë bisedës kishte momente që ndihej i kënaqur, por ndonjëherë të krijonte idenë se po bezdisej. Gati mendova se as pleqëria s’ia ka zbutur egon, dhe se mbetet një burrë i vështirë dhe i përkëdhelur. Por tani që po bëjmë një fotografi bashkë dhe ai kujdeset të rregullojë jakën e këmishës së bardhë, më ngjan veç një njeri i butë që kërkon vëmendje të vogël dhe pak ngrohtësi para se të jetë tepër vonë!

 

Kuvendim me një mik për “kujtesën historike”

Nga Albert Vataj

Dakordësohem, parimisht me krejtçka orendis në këtë kuvendim fort të randsishëm dhe njiherash t’përshkuem ligsht prej tollovishë mediatike, retorikash jargavitëse, e valëvimash marramendëse flamujsh dhe zemëratash.

Spariherë, fort i veçanti mik, duhet me ba me dije dhe me kjartësu do shumë gjana mbi produktin, “kujtesë historike”, masandej me marrë në konsideratë, se s’andejmi apo tjetërkund “stuket” ajo hajmali e së keqes që s’na len me rend përpara.

Flamuri shqiptar, pasioni kuqezi_foto Albert Vataj_qershor 2013 (22)

Historia, ajo e situn shkel e shko dhe e mrujtun në mbamendjen dhe trajtesa qejfmbetësish dhe inatçorësh, trajtuar nëpër periodikët dhe broshurat e asokohëshme, molepsun prej anësishë politike, dasishë fetare dhe krahinore…

… historia, ajo e gatuar në kuzhinën e diktaturës së Enver Hoxhës.

Apo kjo e mbramja, histori që ka pranu në trajtimet e saj turlilloj qëmtuesish hakmarrës, “korigjuesish” të hatërmbetjeve doktrinare dhe ideologjike, turravrapjesh dhe trurrjedhurish, të telendisurish dhe mercenarësh sendërtues.

Pa lan mas doret atë historinë që nuk kena mujt, dhe me pak gjas kena me i’a dalë me e shkru, apo rishkru sot tekstet, kur do burra me mend nuk po i pyet kush “as për kalë e as për balosh”, por ata që zgjidhin punë janë ndoca të tjerë, matrapazë, sahanlëpirës dhe puthadorës të atyne që janë dhe që vijnë në pushtet, të cilët i kanë dalë për zot kësaj pune si shumë të tjerave.

Kur të kjartësohet krejtkjo, masandej ulena e kuvendosjme për mbamendje historike, pengje e tjetërçfarë.

“E ka marrë ferra uratën”, miku im, e kësisoj na mbetet me shpresu në mrekulli. Kjo vlen vetëm për ata që janë bestyt, të tjerët, tuj e pranu realitetin kanë me guxu me e rishiku vendvendosjen e me mujt me majt vedin t’papërlym në këtë kohë trandjesh e tollovimash.