Hertha Müller: Çdo fjalë di diçka nga rrethi vicioz

herta_mueller_2009_1.3410936.1251182599Ke shami?

A ke shami? Më pyeste ime më çdo mëngjes në derën e shtëpisë, para se të dilja në rrugë. Nuk kisha. Dhe, ngaqë s’kisha kurrë shami me vete, kthehesha edhe njëherë në dhomë për ta marrë. Asnjëherë nuk e merrja me vete, sepse prisja çdo mëngjes të njëjtën pyetje. Shamia ishte prova se nëna më mbronte çdo mëngjes. Më vonë, gjatë ditës, për gjithë gjërat e tjera, i dilja zot vetes. Pyetja: a ke shami? ishte ngrohtësia e dhënë indirekt. Po të ma shprehte, do të kish qenë e turpshme, pasi te fshatarët kjo nuk ishte normale. Ishte dashuria e veshur me mantelin e pyetjes. Ajo duhej shprehur kështu, thatë, me ton urdhërues, si gjestet e punës. Ishte vrazhdësia e zërit që theksonte dashurinë. Çdo mëngjes, fillimisht isha pa shami te dera e shtëpisë, për t’u bërë pastaj me shami. Vetëm atëherë dilja në rrugë, me ndjesinë si të ishte pranë meje, bashkë me shaminë, edhe nëna. 20 vjet më vonë jetova për një kohë të gjatë vetëm në qytet si përkthyese në një fabrikë makinash, ku zgjohesha në pesë të mëngjesit dhe filloja punën në gjashtë e gjysmë. Mëngjeseve dëgjoheshin tingujt e Himnit nga altoparlanti në të gjithë oborrin e fabrikës, ndërsa në pushimin e drekës koret e punëtorëve. Por, punëtorët, të cilët ndërkohë hanin bukë, kishin sy të zbardhët si alumini, duar të zhgërryera me graso dhe buka e tyre ishte e mbështjellë me gazeta. Para se të hanin atë pak bukë, kruanin me thikë germat e zeza të shtypit mbetur mbi sallo. Dy vjet rrodhën kështu, në rutinën e përditshme; një ditë njësoj si tjetra. Në vitin e tretë mbaroi ngjashmëria e ditëve. Brenda një jave erdhi tri herë që pa gdhirë në zyrën time një burrë nga Sigurimi: kolos, shtatlartë e kockëgjerë, me sy blu rrëzëllitës. Herën e parë më shau në këmbë, pa u ulur, dhe iku.

Herën e dytë zhveshi pallton, e vari në çelësin e dollapit dhe u ul. Atë mëngjes kisha sjellë më vete tulipanë nga shtëpia dhe i kisha vënë një vazo. Më vështroi dhe më lavdëroi për mënyrën time të pazakonshme të njohjes së natyrës njerëzore. Zëri i tij ishte i mprehtë. Mua m’u duk i dyshimtë. I refuzova komplimentin dhe e sigurova se merrja vesh nga tulipanët e jo nga njerëzit. Atëherë m’u përgjigj me ligësi se më njihte mua më mirë sesa unë tulipanët. Hodhi mantelin mbi krahë dhe iku.

Herën e tretë ai u ul, ndërsa unë ndenja në këmbë, sepse dosjen e tij e la mbi karrigen time. Nuk guxova t’ia hidhja mbi dysheme. Më tha: e trashë, dembele, zuskë dhe buçe e përdalë. I shtyu tulipanët pak pa rënë nga tavolina dhe vuri në mes të saj një letër të bardhë dhe një stilolaps. Pastaj hungëriu: Shkruaj! Unë po shkruaja në këmbë atë çka më diktoi: emrin tim, ditëlindjen dhe adresën. Dhe pastaj shtoi se, pavarësisht nga të afërmit dhe farefisi, të mos i them kujt që unë… tani, dhe tha atë fjalën e tmerrshme, colaborey – që unë bashkëpunoj. Këtë fjalë unë nuk e shkruaja dot. Lashë lapsin, shkova te dritarja dhe hodha vështrimin mbi rrugën me pluhur. Kjo rrugë e shkatërruar ende mbante emrin  “Strada Gloriei”/“Rruga e lavdisë”. Në “Strada Gloriei” shihej një mace mbi një man të zhveshur. Ishte macja e fabrikës, me një vesh të shqyer. Mbi të binte dielli i mëngjesit si një trumbetë e verdhë. Atëherë, fola: nuk është në karakterin tim kjo. Këtë ia thashë rrugës përjashta. Fjala “karakter” e tërboi njeriun e Sigurimit. E grisi fletën dhe hodhi copat përtokë. Ndoshta i ra ndërmend se duhej t‘i prezantonte shefit të tij përpjekjet, sepse u përkul e i mblodhi të gjitha copat edhe njëherë dhe i rrasi në dosje. Pastaj psherëtiu thellë dhe i mundur, i mposhtur, përplasi vazon me tulipanë në mur. Ajo u bë copë e çikë dhe u dëgjua një si kërcëllitje dhëmbësh në ajër. Më dosjen nën sqetull, pëshpëriti: “Edhe më keq do të jetë për ty, në lumë do përfundosh!” Unë fola gati me vete: edhe nëse e nënshkruaj, prapë se prapë nuk do të jetoj dot, e do t’i furem vetë lumit. Më mirë më hidhni ju në lumë. Dera e zyrës ishte e hapur dhe ai u largua. Përjashta, në “Strada Gloriei”, macja e fabrikës kërceu nga pema mbi çati. Një degë peme u drodh si purtekë. Ditën tjetër filluan telashet. Unë duhet të zhdukesha nga fabrika. Çdo mëngjes në orën gjashtë e gjysmë duhet të paraqitesha te drejtori. Aty gjendeshin çdo mëngjes edhe shefi i bashkimeve profesionale  edhe sekretari i partisë.

Ashtu siç më pyeste nëna çdo mëngjes: a ke shami?; ashtu, çdo mëngjes, më pyeste edhe drejtori: a ke gjetur ndonjë punë tjetër? Dhe unë çdo herë i përgjigjesha po njëlloj: nuk kam kërkuar. Më pëlqen të rri këtu në fabrikë derisa të dal në pension. Një ditë, kur mbërrita në punë, fjalorët e mi të trashë gjendeshin përtokë përpara derës së zyrës. Hapa derën dhe pashë se në tavolinën time të punës gjendej ulur një inxhinier. Ai më tha: “Duhet të trokasësh përpara se të hysh brenda. Jam unë tani këtu, ti s’ke ç’bën më.”.  Të shkoja në shtëpi, nuk mundesha, përndryshe do ta përdornin si justifikim për të më pushuar nga puna për mungesa të paarsyeshme. S’kisha më zyrë dhe duhet të vija në punë çdo ditë e të mos mungoja për asnjë arsye.

Shoqja ime, me të cilën bëja udhën nga shtëpia përmes “Strada Gloriei”, kur i tregova gjithçka, më liroi menjëherë një qoshe në tavolinë e saj të punës. Por, një ditë më tha që në derë të zyrës: “Nuk më lejojnë të të lë brenda. Të gjithë thonë se ti je spiune.”. Problemi tani po më vinte nga poshtë, ishin thashethemet mes kolegëve. Kjo ishte më e keqja e të këqijave. Kundër sulmeve mund të mbrohesh, por kundër shpifjeve je i pafuqishëm. Çdo ditë i llogarisja të gjitha, edhe vdekjen. Por për pabesinë, kurrë nuk isha gati. Asnjë llogari nuk ia dilte mbanë asaj. Shpifja të baltos dhe të mpak, nëse nuk mund të mbrohesh. Në mendimet e kolegëve unë isha tamam ajo që nuk pranova të jem.

Nëse do të kisha spiunuar, do të vazhdonin të më besonin pa e ditur. Në fakt, po ndëshkohesha, sepse i mbrojta ata. Ngaqë nuk lejohesha të mungoja në punë, ngaqë s’kisha më zyrë dhe shoqja ime nuk mund të më lejonte më në të sajën, sillesha nëpër shkallë, pa ditur ç’të bëj. Po ngjisja dhe zbrisja shkallët disa herë, pa ditur ç’të bëj dhe, papritur, u shndërrova përsëri në fëmijën  sime ëme, sepse e kisha një shami me vete. Të madhe. E shtrova mbi një shkallë ndërmjet katit të parë dhe të dytë, e drejtova duke e lëmuar që të mos rrudhej dhe u ula sipër saj. Vendosa mbi gjunjë fjalorët e mi të trashë dhe po përktheja përshkrimin e makinave hidraulike. Unë isha “ironia e fatit” dhe zyra ime ishte një shami. Shoqja ime vinte në pushimin e drekës, ulej pranë meje dhe hanim bashkë si dikur në zyrën e saj,  apo dikur, në timen. Nga altoparlanti dëgjoheshin si gjithmonë koret e punëtorëve, që i këndonin lumturisë së popullit. Ajo hante dhe lotonte për mua. Unë jo. Duhet të qëndroja e fortë. Edhe për shumë kohë. Edhe disa javë të tjera, deri sa u pushova nga puna. Në kohën kur isha Treppenwitz/ironi e fatit[i], shfletova nëpër fjalorë për të parë se ç’e lidhte këtë fjalë me fjalën shkallë (gjerm. Treppe): shkalla e parë quhet Hyrja, e fundit DALJA. Shkallët horizontale, mbi të cilat shkelim, në anësore janë FAQET e shkallëve. Dhe hapësira e lirë mes shkallëve të veçanta janë SYTË e tyre.

Nga detalet e makinerive hidraulike të grasatuara njihja disa fjalë të bukura: Bishtdallandyshe, qafëmjellmë; mbështetësja e vidës quhej vida-mëmë.   Kështu më magjepsnin edhe emrat poetikë të pjesëve të shkallëve, edhe bukuria e gjuhës teknike. Faqet e shkallëve, sytë e shkallëve; pra, shkalla ka fytyrën e saj. Nëse është nga druri apo guri, nga betoni apo hekuri, si i ndërtojnë njerëzit vetë me fytyrën e tyre sendet e kësaj bote që mezi zënë vend, i japin materialit të vdekur emrat e mishit të tyre dhe e personifikojnë atë në pjesë trupore. Nga brishtësia e fshehur, specialistëve të teknikës u bëhet më e durueshme vrazhdësia e punës. Mos ndoshta çdo punë, në çdo profesion vijon sipas të njëjtit princip, si pyetja e nënës sime për shaminë?

Në fëmijërinë time mbaj mend një sirtar me shami. Në të gjendeshin në dy rreshta njëra pas tjetrës tri stiva: majtas shamitë e burrave, për babanë dhe gjyshin. Djathtas shamitë e grave, për nënën dhe gjyshen. Në mes, shamitë e fëmijëve, për mua. Sirtari ishte panorama e familjes sonë në formatin e një shamie. Shamitë e burrave ishin më të mëdhatë, kishin bordura të errëta kafe, gri ose vishnjë. Shamitë e grave ishin më të vogla, bordurat e tyre ishin bojëqielli, të kuqe apo të gjelbra. Shamitë e fëmijëve ishin të voglat fare, pa bordura, por në këtë katror të bardhë gjendeshin të vizatuara me lule ose kafshë. Të gjitha këto lloje shamish ndaheshin në shami të përditshme, që rrinin në radhën e parë, dhe shamitë e së dielës, në radhën e dytë.

Të dielave shamia duhet t’u shkonte rrobave, edhe nëse nuk dukej.

Asnjë gjë tjetër në shtëpi, as ne vetë, nuk ishim të rëndësishëm për njëri-tjetrin aq sa qe shamia. Ajo përdorej për çdo gjë: për rrufë, për gjakderdhjet nga hundët, për dorën e vrarë, bërrylin, gjurin, pickimet, për të fshirë lotët apo për t’i fshehur ato. Një shami e lagur me ujë të ftohtë vihej mbi ballë, kur të dhembte koka. E lidhur nyje në katër qoshe, kur mbështillje kokën, të ruante nga dielli apo shiu. Nëse ndokush donte të mos harronte diçka, bënte një nyjë kujtese në shami. Për të mbajtur çanta të rënda e rrotulloje shaminë rreth dorës. Kur treni largohej nga stacioni, e tundje si shenjë lamtumire. Ngaqë në rumanisht fjala tren shqiptohet si fjala lot në dialektin e Banatit, kuisja e trenave mbi shina më kujtonte gjithmonë lotët.

Në se ndokush në fshat vdiste, kur bëhej gati kufoma, gjithmonë i lidhnin një shami rreth mjekrës, me qëllim që t’i rrinte goja e mbyllur.

Kur ndokush rrëzohej buzërruge në qytet, gjithmonë gjendej ndonjë kalimtar që me shaminë e tij i mbulonte fytyrën, e kështu shamia ishte prehja e parë në paqe për të vdekurin

Në ditët e nxehta të verës, buzë mbrëmjes, prindërit dërgonin fëmijët e tyre të ujisnin lulet në varre. Nga dy apo nga tre, qëndronim bashkë nga njëri varr tek tjetri dhe ujisnim shpejt e shpejt. Pastaj uleshim afër njëri-tjetrit, në shkallët e kishëzës, dhe shihnim sesi nga disa varre çliroheshin përpjetë avuj të bardhë, që fluturonin paksa në ajrin e zi e pastaj zhdukeshin. Ne mendonim se ishin shpirtrat e të vdekurve: silueta kafshësh, syza, shishka, filxhanë, dorashka dhe çorape. Dhe mes tyre davaritej një shami e bardhë me bordurën e zezë të natës.

Kohë më vonë, kur po bisedoja  me Oskar Pastiorin, për të shkruar mbi internimin e tij në kampet sovjetike të punës, më tregoi se si një nënë e vjetër ruse i kishte dhënë një shami prej pëlhure të bardhë. Ndoshta keni fat, ti dhe im bir dhe ktheheni shpejt në shtëpi, i kishte thënë rusja. I biri kishte moshën e Oskar Pastiorit dhe ishte po aq larg shtëpisë, nga tjetër drejtim – në një repart ndëshkimi, i kish thënë ajo. Kur, si lypës, gjysmë i vdekur, Oskar Pastiori trokiti në derën e saj, sepse donte të shkëmbente ca qymyr me një krodhe bukë, ajo e la të hynte brenda, i dha supë të nxehtë dhe, ndërsa kur po i kullonin hundët mbi supë, i dha shaminë e bardhë të pëlhurës, që nuk e kish përdorur ende asnjeri. Me bordura të punuara me azhur, me trëndafilat dhe kërcejtë e qëndisur imët me mëndafsh, shamia ishte bukuria që e përqafoi dhe e plagosi lypësin. Në ngjizje, nga njëra anë ngushëllimi prej pëlhure dhe, nga ana tjetër, shkopthat e mëndafshtë, si vijëza të bardha, shkallëzuar, për të matur ditët e rrënimit të tij. Vetë Oskar Pastiori ishte për këtë grua një përzierje mes lypësit, që i vinte në shtëpi nga një botë e largët, dhe fëmijës së braktisur nga bota. Brenda në këta dy persona, ai ishte i lumturuar dhe i tejngopur nga sjellja e gruas, e cila ekzistonte për të po në dy persona: rusja e huaj dhe nëna e dhembshur, që e pyeste: Ke shami?

Qysh se e njoh këtë histori, unë kam një pyetje: “Ke shami?”,  a është kudo e njëvlershme me shkëlqimin e dëborës nga ngricat në shkrirje, që mbulojnë gjysmën e botës? A përshkon ajo malet dhe stepat, të gjithë kufijtë, deri sa të futet në perandorinë pa kufij të mbjellë me kampe dënimi dhe pune? A është pyetja “Ke shami?” njësoj e pavdekshme, si nën drapër e çekan, në të gjitha kampet e riedukimit të Stalinit?

Megjithëse flas rumanisht prej dhjetëra vjetësh, më ra ndër mend për herë të parë në bisedën me Oskar Pastiorin që shamisë në rumanisht i thonë BATISTA. Përsëri sensualiteti i rumanishtes, e cila i detyron fjalët e saj të gjuajnë mu në zemër të gjërave. Lënda nuk bën asnjë devijim, shënjohet tashmë si një shami e përgatitur, si batista. Si të ishte çdo shami e çdo kohe dhe në çdo vend e bërë nga batisti. (lini, shënim i përkth.)

Oskar Pastiori e ka ruajtur shaminë në valixhe si relikte nga një nënë e dyfishtë për një djalë të dyfishtë. Pas 5 vjetësh në kamp e ka sjellë me vete në shtëpi. Pse shamia e tij prej batisti ishte shpresë dhe frikë?

Kur braktis shpresën dhe frikën, atëherë vdes.

Pas bisedës për shaminë e bardhë, ndenja deri në mesnatë dhe krijova një kolazh për Oskar Pastiorin mbi një letër të bardhë:

 

Këtu vallëzojnë pikat – thotë Bea

Ti vjen në një gotë qumështi grykëhollë

Rroba të bardha legen i ndryshkur zinku

Mbiemrit shtillen pothuaj të gjitha materialet

Shih njëherë

Unë jam udhëtimi me tren

Qershia në mbajtësen e sapunit

Mos fol kurrë me të huajt

Sidomos për qendrën

 

Pas një jave, kur shkova ta takoj për t’i dhuruar kolazhin, më tha: Do të duhet të shtosh sipër tij “për Oskarin”. I thashë: Ç’të jap ty, të përket ty. Ti e di këtë. Ai m’u përgjigj: duhet ta bësh, sepse letra nuk e di këtë gjë. E mora përsëri me vete kolazhin dhe shkrova: “për Oskarin”. Ia dhurova përsëri javës tjetër, duke ndjerë si të kisha qenë për herë të parë përpara derës pa shami; dhe tani, për herë të dytë në derë, por me shami.

Me një shami mbyllet edhe një histori tjetër.

I biri i gjyshërve të mi quhej Mac. Në vitet ’30 e dërguan në Timishoara të mësonte mbi tregtinë, që të merrte përsipër dyqanin e familjes dhe tregtinë e drithërave. Në shkollë jepnin mësim mësues gjermanë të Raihut, nazistë të vërtetë. Pas kursit, Maci ishte formuar edhe si tregtar, por, kryesisht, si nazist – spastrim truri sipas planit. Pas kursit ai ishte nazisti i ri rrëzëllues. Lehte me parulla antisemitiste tamam si një debil i palogjikshëm. Im gjysh i tha disa herë se e gjithë tregtia e tij vinte nga një borxh që i kishin dhënë ca miq, tregtarë hebrenj. Madje, kur kjo nuk mjaftoi, ia futi disa herë edhe më shpullë. Por arsyeja e tij nuk funksiononte. Luante rolin e ideologut nëpër fshat, nxiste bashkëmoshatarët e tij të shkonin në front. Në ushtrinë rumune kishte një punë zyre. Por, në teori, se në praktikë u regjistrua vullnetar te S.S.-të dhe donte të shkonte në front. Ca muaj më vonë erdhi në shtëpi për t’u martuar. Për të braktisur frontin, e dinte, se formula magjike që do ta largonte ca ditë nga lufta ishte “muaji i mjaltit”.

Ime gjyshe kishte në fund të sirtarit 2 foto të të birit, Macit, foton e dasmës dhe foton e vdekjes. Në foton e dasmës shihet një nuse me të bardha, një pëllëmbë më e gjatë se ai, elegante dhe e vrenjtur, si  një Shën Mëri allçie. Mbi kokën e saj një kurorë dylli me gjethnajë të zbardheme si nga dëbora. Pranë saj qëndronte Maci me uniformë naziste. Jo dhëndër, por ushtar. Një ushtar i martesës dhe ushtari i fundit i atdheut. Pa mbërritur mirë në front, ajo u bë fotoja e vdekjes. Në atë foto ai ishte i fundit i të gjithë ushtarëve, bërë copë e çikë nga një minë. Fotoja e vdekjes ka madhësinë e dorës, një sfond i zi, në mes të së cilit një mbulesë e bardhë mbi një pirg gri prej njeriu. Në terr, mbulesa e bardhë duket aq e vogël, si të ish një shami fëmijësh, kuadrati i bardhë i së cilës mbart në mes një vizatim të çuditshëm.

Për gjyshen time edhe kjo foto kishte një dykuptimësi: në shaminë e bardhë ishte një nazist i vdekur; në kujtesën e saj djali ende i gjallë. Këtë portet të dyfishtë ime gjyshe e ruajti për vite të tëra në librin e lutjeve. Ajo lutej çdo ditë. Ndoshta dhe lutjet e saj ishin të dykuptimta. Ndoshta ato pasonin hendekun mes djalit të dashur dhe nazistit të tërbuar dhe i lutej Zotit të donte djalin dhe të falte nazistin.

Gjyshi im ishte ushtar në Luftën e Parë Botërore. Ai dinte çfarë fliste dhe, në lidhje me djalin e tij Mac, shpesh thoshte me hidhërim: Eh, kur valëviten flamujt, truri merr udhën e trumbetës. Ky paralajmërim i përshtatej edhe diktaturës pasardhëse, në të cilën jetova unë vetë. Përditë shihej se si truri i lakmitarëve të mëdhenj e të vegjël turrej drejt trumbetës, të cilës unë vendosa të mos i fryj. Por, kur isha fëmijë, duhej të mësoja akordet edhe kundër dëshirës sime. Sepse në shtëpi gjendej fizarmonika e kuqe e ushtarit të vdekur Mac. Rripat e fizarmonikës ishin shumë të gjatë për mua. Që të mos më rrëshqisnin nga supet, mësuesi i lidhte së bashku mbi shpinë me një shami. Mund të thuhet që edhe objektet më të vogla, qoftë trumbetë, fizarmonikë apo shami, lidhin tok atë çka jeta kish më të shpërndarë. Sendet rrotullohen dhe ka diçka në shmangiet e tyre, që i bindet rregullit të përsëritjes – rrethit vicioz. Këtë mund ta besosh, por jo ta thuash. Por, çfarë nuk mund të thuhet, mund të shkruhet. Sepse shkrimi është një veprim i heshtur, një punë nga koka deri te dora, duke shmangur gojën. Unë kam folur shumë në diktaturë, më tepër, nga që vendosa të mos i bija trumbetës. Në shumicën e herëve fjalët e mia kishin pasoja të papërballueshme. Por shkrimi filloi nga heshtja, atje, në shkallët e fabrikës, ku më duhej të nxirrja nga vetja më shumë nga ç’mund të thuhej. Ajo që ndodhte, nuk mund të artikulohej dot më nga fjalët e thëna.

Më së shumti, mund të plotësonte, por jo në masën e duhur. Këtë të fundit unë mund ta germëzoja në mendje vetëm në mënyrë të pazëshme, në rrethin vicioz të fjalëve gjatë shkrimit. Unë reagoja ndaj frikës nga vdekja me urinë për jetën. Kjo ishte një uri fjalësh. Vetëm vorbulla e fjalëve mund të përshkruante gjendjen time. Ajo germëzonte atë çka nuk mund të flitej. Në rrethin vicioz të fjalëve unë i përqasesha të jetuarës, derisa të shfaqej diçka që nuk e kisha njohur më parë në atë formë. Pantomima e fjalëve hyn në aksion paralelisht me realitetin. Ajo nuk respekton asnjë përmasë reale: rrëgjon thelbësoren dhe zmadhon rastësoren. Rrethi vicioz i fjalëve bën çdo gjë lëmsh dhe e sjell të jetuarën në gjendjen e një logjike të magjepsur. Pantomima është brutale dhe e frikur: ajo është sa e etur, aq edhe e tejngopur. Tema e diktaturës nxjerr veten, sepse të vetëkuptuarit nuk të kthehet kurrë më, nëse ta kanë grabitur njëherë gati të gjithin. Tema është aty, në formë të pashprehur, por fjalët janë ato që të rrëmbejnë. Ato e rrotullojnë temën si t’u teket. Asgjë nuk është ashtu siç duket dhe çdo gjë bëhet e vërtetë.

Si “ironi e fatit” isha po aq e vetmuar sa atëherë, fëmijë, kur në lëndinë kullosja lopët. Haja lule dhe gjethe, që t’u ngjaja atyre, sepse lopët e dinin si jetohej, unë jo.

U flisja luleve me emra. Emri gjembaç qumështi duhet të lidhej vërtet me një bimë që të shponte dhe me qumësht nëpër gjemba. Por ndaj emrit gjembaç qumështi bima s’reagonte fare. Provova ta thërras me emra të sajuar: Brinjëgjembaçe, Qafëgjilpërë, në të cilat nuk përmendej as qumështi dhe as ferrat. Në këtë mashtrim me të gjithë emrat e gënjeshtërt, mes meje dhe bimës së vërtetë ishte një hendek i tërë: turpi që flisja me zë të lartë me veten dhe jo me bimën. Por ky turp më bëri mirë. Unë ruaja lopët, ndërsa tingujt e fjalëve më ruanin mua. Dhe e ndjeja:

në fytyrë çdo fjalë

diç njeh nga rrethi vicioz

që nuk na e thotë.

Fjalëtingëllimi e di që duhet të mashtrojë, sepse sendet na mashtrojnë me  lëndën e tyre, madje dhe ndjenjat me shenjat e tyre. Në pikën ku bashkëlidhen mashtrimi i lëndës dhe i shenjave, aty prehet tingulli me të vërtetën e tij të shpikur. Në shkrim nuk bëhet fjalë për besueshmëri, por më tepër për një ndershmëri të mashtrimit.

Atëherë, në fabrikë, kur unë isha “ironia e fatit” dhe kur zyra ime ishte shamia, gjeta në fjalor fjalën e bukur përshkallëzim. Kjo tregon rritjen sipas shkallëve të interesave të një huaje. Interesat rritëse për njërin janë shpenzime, ndërsa  për tjetrin janë të ardhura. Sa më shumë thellohem në tekst, aq më tepër i gjej së bashku në shkrime. Sa më shumë që më robëron e shkruara, aq më shumë i rrëfen ajo të jetuarës se ç’mungonte në përjetime. Vetëm fjalët e zbulojnë këtë, sepse ato nuk kanë ditur çka ndodhur më parë. Atje ku e befasojnë të jetuarën, atëherë e pasqyrojnë më mirë atë. Ato bëhen aq imponuese, saqë e jetuara duhet të mbërthehet pas tyre, me qëllim që të mos shpërbëhet. Mua më duket se sendet nuk e njohin lëndën nga janë bërë; gjestet nuk i njohin ndjenjat e tyre dhe fjalët nuk e njohin mirë gojën që flet. Por, për të siguruar  praninë tonë, ne kemi nevojë për sendet, për gjestet, për fjalët. Sa më shumë fjalë t’i lejojmë vetes, aq më të lirë jemi.

Nëse na e kanë mbyllur gojën, ne kërkojmë të vetëshprehemi mes gjesteve, madje edhe mes sendeve. Ato është vështirë t’i përkthesh, ndaj qëndrojnë për një kohë të gjatë të pandryshuara. Kështu, mund të na ndihmojnë për ta shndërruar poshtërimin në dinjitet, i cili për njëfarë kohe qëndron i padyshimtë.  Pak përpara se të emigroja nga Rumania, mamaja ime u arrestua një mëngjes herët nga polici i fshatit. Ishte pothuaj te dera kur iu kujtua pyetja: A ke shami? Nuk kishte. Edhe pse polici ishte i paduruar, u kthye edhe njëherë në shtëpi dhe mori shaminë. Në Degën e Brendshme polici nisi ta shajë. Mamaja nuk i kuptonte të sharat e tij në rumanisht. Ndaj, ai braktisi zyrën dhe e mbylli brenda. Gjithë ditën mamaja mbeti atje e mbyllur. Orët e para ndenji e ulur në tavolinën e tij duke qarë. Pastaj, në ecejake, me shaminë e lagur nga lotët filloi të fshinte pluhurin e mobilieve. Pastaj mori një kovë me ujë nga qoshja e dhomës, peshqirin e varur në mur dhe lau dyshemenë. Unë u tmerrova kur ma tregoi gjithë këtë. Si munde t’ia pastrosh zyrën atij, e pyeta. Ajo m’u përgjigj pa u turpëruar fare: “U mora me punë që të kalonte koha. Pastaj, zyra ishte e qelbur. Mirë që kisha me vete një shami burrash.”

Vetëm më vonë e kuptova se, përmes këtij poshtërimi të madh, por të vullnetshëm, ajo ruajti dinjitetin e saj në këtë arrest. Për këtë bëra dhe një kolazh me fjalë:

Po mendoja për trëndafilat e çelur në zemër

Për padobinë e shpirtit si shoshë

Drejtuesi pyeti

Kush fiton epërsi

Unë iu përgjigja

Të shpëtosh lëkurën

Ai ulëriti: lëkura është vetëm një njollë

fyese prej pëlhure

që s’ka mend.

Tani dëshiroj të them një fjali për të gjithë ata që diktatura ua rrëmbeu dinjitetin dhe kjo fjali, me fjalën shami, është pyetja: A ke shami?

Mund të ndodhë që pyetja për shaminë të mos ketë të bëjë në çdo kohë me të, por me vetminë akute të njeriut.

Përktheu nga gjermanishtja Anrila Spahija

[i] Treppenwitz vjen nga përngjitja e dy fjalëve: Treppe-shkallë dhe Witz-shaka. Në fjalor shpjegohet: batutë pas pilafit. Përkthimi i jep kuptimin: ironi e fatit. (shën. i përkth.)

Fjala Review

Philip Roth: Jetoj, nuk luftoj të shkuaren

Philip RothRomancieri amerikan tregon sesi ka ndryshuar jeta e tij e përditshme, pasi la letërsinë

“Pres mysafir në shtëpi, kam një kuzhinier që gatuan për mua dhe luaj çdo mëngjes me iPhone-n e sapoblerë”

“Tani jetoj vërtet dhe nuk luftoj më kundër të shkruarit”

Mbi kompjuterin e Philip Roth, në “Upper West Side”, është shkruar një shënim ku thuhet: “Lufta me të shkruarin përfundoi”. Kjo është një mënyrë për të kujtuar se Roth, që do të mbushë 80 vjeç në mars të vitit të ardhshëm dhe që ka shijuar një prej eksperiencave më të gjata e më të suksesshme të letërsisë amerikane, i dha fund të shkruarit (31 libra që prej fillimit të karrierës në 1959-n). “E shoh atë shënim çdo mëngjes dhe më jep shumë forcë”, thotë ai. Për miqtë e ngushtë ideja e një Roth-i që nuk shkruan më është njësoj si ideja e një Roth-i që nuk do të marrë më frymë. Ndonjëherë duket sikur gjëja e vetme që ka bërë në jetë është të shkruarit. Punonte vetëm për javë të tëra në shtëpinë e tij në Konektikut. Shkonte në studio herët në mëngjes (e kishte ngjitur me shtëpinë), ku shkruante në këmbë dhe shpesh kthehej mbrëmjeve vonë. Në një moshë kur shumica e romancierëve e rrallojnë aktivitetin e tyre, ai njohu një rini të dytë, madje shkroi disa prej librave të tij më të mirë, si për shembull: “Lamtumirë Kolombus”, “Pastorale amerikane”, “Komploti kundër Amerikës”, “Njolla njerëzore” dhe “Teatri i Sabbath”.

Roth duket i gëzuar, i çlodhur, në paqe me veten dhe me vendimin e marrë, që u bë i ditur për të herë të parë muajin e kaluar në revistën franceze “Les InRocks”. Bënte shaka dhe festonte, fliste për shkrimtarët dhe të shkruarin, madje nuk ngurronte të rikujtojë karrierën e tij me shumë kënaqësi dhe pa keqardhje. Në pranverën e këtij viti ai zgjodhi Blake Bailey si biografin e tij dhe që prej atij momenti punojnë bashkë. Roth thotë se e mori vendimin përfundimtar për të mos shkruar më në 2010-n, pak muaj pas përfundimit të “Nemesi”-t, një roman që flet për epideminë e poliomielitit në vitin 1944 në qytetin e tij të lindjes, Njuark. “Nuk thashë asgjë, sepse doja të isha i sigurt në vetvete”, thotë ai. “Mendova me vete: prit njëherë para se ta bësh të ditur se mund të bëhesh pishman e do të rikthehesh sërish. Nuk jam Frank Sinatra. Kjo ishte arsyeja që nuk thatë asnjë fjalë”.

Mbi një tavolinë në sallon janë vendosur disa fotografi, të cilat ia ka dërguar para pak kohësh një kushëri. Në njërën prej tyre është e ëma me fustan nusërie dhe vellon që i mbulon shkallët; në një tjetër Roth-i shumë i ri me prindërit dhe vëllain e madh, Sandy, para shtëpisë së tyre në Njuark; në një foto tjetër qëndron Roth adoleshent, i ulur në divan me të fejuarën e parë të vërtetë. Pranë tyre qëndron një “iPhone” të cilin Roth e ka blerë së fundmi. “Pse? Sepse tani jam i lirë. Mendoj se edhe pak e do t’ia marr mirë dorën. U bënë plot dy muaj që nuk lexoj asnjë fjalë. E kaloj kohën duke luajtur gjithë ditën me telefon”, tregon. Pastaj nuk vonon dhe e korrigjon menjëherë veten: “Gjatë ditës nuk lexoj, por në mbrëmje po. Në fakt dy orë në darkë ia kushtoj leximit. Sapo përfundova një libër të mrekullueshëm të Louise Erdrich, ‘The Round House’(Shtëpia e rrumbullakët). Zakonisht më pëlqen të lexoj libra të historisë së shekullit XX dhe biografi, sepse atëherë kam jetuar. Në fillim isha një fëmijë që shkoja në shkollë, pastaj burrë që punoja”.

“Mesa di unë”, thotë Roth, “shkrimtari tjetër që u tërhoq kur kishte akoma një shigjetë në hark, le ta quajmë kështu, ka qenë E. M. Forster, i cili i dha fund të shkruarit rreth moshës 40-vjeçare”. Në fakt Forster nuk shkroi më, sepse thoshte se nuk mund të publikonte libra rreth temës që atij i interesonte më shumë, që ishte dashuria homoseksuale. Roth reshti së shkruari, sepse mendon se i ka thënë të gjitha. Nuk i ka mbetur asnjë peng.

“Qëndrova ulur për një a dy muaj duke vrarë mendjen për diçka tjetër dhe me vete mendoja: ‘Ndoshta ka mbaruar!’. Po përpiqesha të rimerrja fuqitë duke lexuar shkrimtarë, që nuk i shfletoja prej 50 vjetësh dhe që kishin pasur ndikim të jashtëzakonshëm kur i pata lexuar. Lexova Dostoevskij, Conrad, dy a tre libra prej secilit. Lexova Ivan Turgenev, dy prej historive më të mëdha që janë shkruar ndonjëherë, “Dashuria e parë” dhe “Rrëketë e pranverës”, shton ai. Rilexoi edhe Faulkner e Hemingway. “Pas këtyre vendosa të rilexoja librat e mi dhe nisa nga i fundit, meqenëse e kisha më të freskët. Pasi i lexova thashë: ‘Ke bërë gjithçka ashtu siç duhet’. Por kur arrita te Portnoy (Ankesa e Portnoy-t, i publikuar në 1969-n) e kisha humbur interesin dhe nuk i lexova katër romanet e para që kam shkruar. Doja të thosha se pasi lexova gjithë ata autorë të mëdhenj dhe kalova nëpër duar veprat e mia, kuptova se mendimet e mira i kisha konsumuar”.

Tani Roth gëzon shëndet të plotë pas një ndërhyrjeje në shpinë në prill të këtij viti dhe bën çdo ditë ushtrime fizike. “E di që edhe nëse do të mundja, nuk do të shkruaja dot aq mirë si dikur. Nuk kam më forcë për të duruar zhgënjimin. Të shkruash është zhgënjim, një zhgënjim i përditshëm, për të mos folur pastaj për poshtërimin. Nuk mund ta imagjinoj më që të kaloj ditë të tëra duke shkruar dhe pastaj t’i bëj shuk letrat e t’i hedh në kosh. Nuk mundem më”, thotë shkrimtari.

Roth vazhdon ta kalojë shumicën e kohës në shtëpinë e tij në Konektikut dhe meqenëse nuk shkruan më, mund të dëfrehet në shoqërinë e miqve dhe të afërmve. “Këtë verë shtëpia ime ishte plot me njerëz. Çdo fundjavë ftoja në shtëpi miqtë dhe shokët, madje ndonjëherë ata e kalonin gjithë javën tek unë. Tani kam një kuzhinier që gatuan për mua. Në kohërat e vjetra nuk do të kisha pasur mundësi të ftoja askënd që doja. Më zinte frika kur vinte njeri në fundjavë, sepse nuk arrija të shkruaja asnjë germë”, thotë ai.

Roth nuk ka hequr plotësisht dorë nga e shkruara. Ai po bashkëpunon përmes postës elektronike për një tregim të gjatë me vajzën e tij 8-vjeçare që ka nga një ish e fejuar dhe mban shënime të shumta për biografin Blake Bailey. “Pagesa nuk është shumë e mirë, megjithatë Blake më ka hequr një barrë të madhe nga supet”, shpjegon. “Nuk kam më përgjegjësinë që të gërmoj pafundësisht në jetën time. E dini që për gjërat që shkruaja jeta ime më duhej si trampolinë. Duhej të kisha medoemos diçka nën këmbë kur shkruaja, sepse nuk jam njeri që fantazoj. Ecja sa këtej andej mbi trampolinë, pastaj zhytesha në ujin e tregimit”, thotë.

Në përfundim të këtij rrëfimi, Roth dëshiron të sqarojë një keqkuptim të vogël, kur tha se “romani po vdes”. “Nuk besoj se romani po vdes. Unë e kisha fjalën që publiku i lexuesve po konsumohet dhe ky është fakt, madje kam 15 vjet që e them. Ekrani po e vret letërsinë dhe kjo është e vërtetë, fillimisht ekrani kinematografik, pastaj ai televiziv, ndërsa tani ai i kompjuterit”.

Ndonëse numri i lexuesve po ulet, shkrimtarët vazhdojnë të shkruajnë kryevepra të mëdha. “Ed Doctorow, Don DeLillo, Denis Johnson, Franzen, Erdrich, dhe 20 shkrimtarë të tjerë që janë shumë, po shumë të zotë”, thotë Roth duke rreshtuar disa shkrimtarë që admiron. Kjo nuk është pak. Fundja përse duhet të kemi shumë lexues? Numrat nuk tregojnë asgjë, librat janë vlerë.

Jorge Luis Borges: Libri është zgjatim i kujtesës dhe imagjinatës

Jorge Luis BorgesNdër instrumentet e shumtë të njeriut, më i mahnitshmi, pa dyshim është libri. Instrumentet e tjera janë zgjatim i trupit të tij. Mikroskopi dhe teleskopi janë zgjatim i pamjes; telefoni është zgjatim i zërit; kemi edhe parmendën dhe shpatën, kuptohet zgjatime të krahut. Por libri është diçka tjetër: libri është zgjatim i kujtesës dhe imagjinatës.

Në librin “Qezari dhe Kleopatra”, Bernard Shaw thotë për bibliotekën e Aleksandrisë se ajo është kujtesa e njerëzimit. Por libri ka diçka më tepër. Ai është edhe imagjinata e tij. Sepse a nuk është e kaluara jonë një seri ëndrrash? Ç’ndryshim mund të ketë midis kujtoj ëndrrat dhe kujtoj të kaluarën. I tillë është funksioni që kryen libri.

Njëherë kam menduar të shkruaja një histori të librit. Jo për pamjen e tij fizike. Nuk më intereson aspekti fizik i librave (sidomos i bibliofilëve që e teprojnë), por më interesojnë vlerësimet që janë dhënë për librin. Përpara meje e ka bërë Spengler-i tek vepra “Perëndimi i Oksidentit” ku ka ca faqe të mrekullueshme për librin. Duke u shtuar atyre ndonjë vëzhgim timin, unë kam ndërmend të mbetem në ato që thotë Spengler-i.

Në lashtësi nuk e kishin kultin e librit si e kemi ne – dhe kjo nuk më befason; ata shihnin te libri një surrogato të fjalës së folur. Shprehja që përdoret shpesh. Scripta manent verba volant, nuk ka kuptimin që fjala është jetëshkurtër, porse që shkrimi ka diçka të ngurosur si vdekja. Në të kundërt, fjala ka diçka të lehtë, flatrore; diçka flatrore e të shenjtë, siç thotë Platoni. Është e çuditshme, por gjithë mësuesit e mëdhenj të njerëzimit kanë dhënë mësime gojore.

Le të marrim rastin e parë: Pitagorën. Ne e dimë se ai e zgjodhi me vetëdije që të mos shkruante. Dhe këtë e bëri se nuk donte të ishte i lidhur pas fjalës së shkruar. Me sa duket ai e ndjente shprehjen që më pas do të thuhej edhe në Bibël: shkronja vret, shpirti ngjall. Prandaj Aristoteli nuk flet kurrë për Pitagorën, por për pitagorianët. Për shembull, ai thotë se pitagorianët jepnin mësim besimin, dogmën e kthimit të përjetshëm që Niçe do ta zbulonte shumë më vonë. Domethënë idenë e një kohe ciklike, e cila u hodh poshtë nga Shën Agustini te libri “Qyteti i Zotit”. Shën Agustini duke përdorur një metaforë të shkëlqyer thotë se Kryqi i Krishtit na shpëton nga labirinti qerthullor i stoikëve. Ideja e kohës ciklike ka qenë prekur edhe nga Hume-i, nga Blanqui e nga shumë të tjerë.

Pitagora nuk shkroi në mënyrë të vullnetshme. Ai donte që mendimi i tij të jetonte përtej vdekjes së tij trupore, të mbijetonte në mendjen e nxënësve të tij. Nga kjo ka lindur formula që unë duke mos ditur greqisht do ta them latinisht: magister dixit. (e ka thënë mjeshtri). Kjo nuk do të thotë se ata qenë të kushtëzuar pas asaj që kishte thënë mjeshtri, përkundrazi me këtë ata vërtetonin se ishin të lirë të zhvillonin mendimin fillestar të mjeshtrit.

Ne nuk e dimë nëse doktrinën e kohës ciklike e ka shpikur Pitagora, por dimë se nxënësit e tij ua mësonin të tjerëve. Pitagora vdiq trupërisht dhe ata me një lloj transmigrimi që atij do t’i kishte pëlqyer, vazhduan t’i mendonin e t’i thellonin idetë e tij, aq sa kur i qortonin se duhej të thoshin gjëra të reja, mbroheshin me formulën: E ka thënë mjeshtri (Magister dixit).

Mund të kujtojmë raste të tjera. Kemi shembullin e madh të Platonit kur thotë se librat janë si efizhitë (ai kishte parasysh mbase statuja apo tablo), që njeriu i pandeh të gjalla, por kur i pyet, ato, s’të përgjigjen. Dhe për ta korrigjuar këtë heshtje të librave, ai shpiku dialogun. Pra, Platoni vetë shndërrohet në personazhe të ndryshme: në Sokrat, në Gjorgjia e të tjerë. Mund të na shkojë në mendje edhe se Platoni donte të ngushëllohej për vdekjen e Sokratit, duke e përfytyruar të gjallë. Dhe çfarëdo problemi që t’i dilte, ai pyeste veten: Çfarë do të kishte thënë Sokrati për këtë. Ai qe si të thuash pavdekësia e Sokratit, që s’pati lënë asgjë të shkruar dhe ishte gjithashtu mjeshtër i fjalës së folur.

Për Krishtin dimë se ka shkruar një herë të vetme ca fjalë mbi rërë e që u fshinë. Nuk dimë të ketë shkruar gjë tjetër. Edhe Buda ishte mjeshtër i të folurit; na ka lënë disa predikime. Pastaj, kemi edhe një frazë të Shën Anselmit, i cili thotë: “Të vësh një libër në duart e një injoranti, është po aq e rrezikshme sa të vësh një shpatë në duart e një fëmije”. Ja pra se çfarë mendohej atëherë për librin.

Në të gjithë Orientin ende gjallon ideja se qëllimi i një libri nuk është t’i zbulojë gjërat: një libër duhet thjesht të na ndihmojë për t’i zbuluar. Me gjithë paditurinë time në hebraisht, e kam studjuar pak Kabalën dhe kam lexuar versione anglisht e gjermanisht të Zoharit (Libri i Shkëlqimit) dhe të Sefer Jezirasë (Libri i Marrëveshjes). Unë e di se këta libra nuk janë shkruar për t’u kuptuar, por për t’u interpretuar, ata duhet ta nxisin lexuesin që të zhvillojë një ide.

Antikiteti klasik nuk e kishte respektin që kemi ne për librin edhe pse kemi mësuar se Aleksandri i Madh mbante nën jastëk “Iliadën” dhe shpatën, dy armët e tij. Ushqehej respekt për Homerin, megjithatë ai nuk shihej si shkrimtar i shenjtë, në kuptimin që ka sot kjo fjalë. Nuk mendohej se “Iliada” dhe “Odiseja” ishin tekste të shenjta; ato qenë tekste që vlerësoheshin, por edhe mund t’i kritikoje.

Platoni i flaku poetët nga “Republika” e tij; gjithsesi pa u bërë i dyshimtë për herezi. Këtyre dëshmive të antikitetit kundër librit, ne mund t’u shtojmë një tjetër, shumë interesante të Senekës. Mes letrave të tij të pakrahasueshme drejtuar Lucillit, njëra i drejtohet një personi mendjemadh, për të cilin tregon se kishte një bibliotekë me njëqind vëllime; dhe kush – thotë Seneka – mund ta gjejë kohën për të lexuar njëqind vëllime. Ndërsa sot, përkundrazi, çmohen bibliotekat e mëdha.

Pra, në antikitet për librin ka një qëndrim që mezi e kuptojmë, që nuk ngjason me kultin që kemi ne për librin. Te ky i fundit shihej përherë një surrogato e fjalës. Por më pas nga Orienti vjen një koncept krejt i panjohur për antikitetin klasik: Koncepti i librit të shenjtë. Do të marrim dy shembuj duke filluar nga më i vonshmi, nga ai i myslymanëve. Ata mendojnë se Kurani i paraprin Krijimit dhe është më i moçëm se gjuha arabe. Kurani, thonë ata, nuk është vepër e Zotit, por njëra prej vetive të tij, siç janë mëshira apo drejtësia. Aty flitet në një mënyrë të pabesueshme për mëmën e librit. Mëma e librit është një kopje e Kuranit të shkruar në qiell. Shkurt, ai është arketipi platonian i Kuranit,dhe ky libër është shkruar në qiell, thotë Kurani – si atribut i Zotit, e për më tepër është më i hershëm se Krijimi. Këtë gjë e thonë edhe ulemat apo doktorët myslymanë.

Pastaj ka shembuj të tjerë më pranë nesh, siç janë Bibla ose më konkretisht Torah apo Pentateka. Mendohet se këta libra janë diktuar nga Shpirti i shenjtë. Është interesant fakti që këta libra të autorëve dhe epokave të ndryshme, i lihen një shpirti të vetëm; a nuk thuhet madje në Bibël se shpirti frymon ku të dojë? Hebrenjtë patën idenë të bashkonin vepra letrare të periudhave të ndryshme dhe të krijonin me to një libër të vetëm me titull Torah që në greqisht do të thotë Bibël. Këta libra i lihen një autori të vetëm: Shpirtit.

E pyetën një ditë shkrimtarin Bernard Shaw nëse besonte që Biblën e kishte shkruar Shpirti i shenjtë. Dhe ai u përgjigj kështu: Çdo libër që ia vlen ta rilexosh, është shkruar nga Shpirti. Ta themi disi më ndryshe. Një libër duhet të shkojë përtej qëllimeve të autorit. Qëllimi i autorit është një gjë e varfër, njerëzore që mund të dështojë, kurse libri është më shumë. Don Kishoti, bie fjala, është më tepër se një satirë e romaneve kalorsiake. Në të vërtetë ai është një tekst absolut, tek i cili asgjë, absolutisht asgjë nuk i lihet rastësisë.

 

Të mendojmë ndërveprimet e kësaj ideje. Për shembull, nëse unë them:

Corrientes aguas, puras, cristalinas

arboles que os estais mirando en ellas

verde prado, de fresca sombra lleno.

(Ujëra të gjalla me dritë kristaline

pemë që shfaqeni ndër pasqyrime,

livadh i blertë plot hijeshi e freski)

duket qartë se këto tri vargje kanë nga njëmbëdhjetë rrokje. Kështu ka dashur autori. Është zgjedhje e tij.

Por çfarë është kjo, krahasuar me një libër të shkruar nga Shpirti, krahasuar me konceptin e Hyjnisë që zbret në letërsi dhe dikton një libër. Në një libër të këtillë asgjë s’mund të jetë e rastësishme, asgjë, deri edhe zgjedhja e shkronjave duhet ta ketë një arsye. Me këtë logjikë e kuptojmë, përse fillimi i Biblës, Bereshit baraelohim është me B, sepse kjo i përgjigjet fjalës bekoj. Fjala është pra, për një libër, në të cilin kurrgjë nuk është e rastësishme, absolutisht asgjë. Mbërrijmë kështu te Kabala, tek studimi i shkronjave, te një libër i shenjtë i diktuar nga Hyjnia, domethënë në të kundërt të asaj që mendonin të vjetrit. Ata mendonin për muzën në një mënyrë mjaft të vagëlluar.

Këndo, muzë, zemërimin e Akilit, (“Këndo hyjneshë, mëninë e Akil Pelidit”, është përkthim i shkëlqyer i Gjon Shllakut, por ky përkthim fjalë për fjalë, me varfëri semantike këtu bëhet, sepse ka një koment lidhur me fjalën muzë. Shën i përkth.) thotë Homeri në krye të Iliadës. Këtu muza përfaqëson frymëzimin. Po të mendojmë Shpirtin, pranojmë diçka më konkrete e më të fuqishme: Zotin që është brenda letërsisë. Zotin që shkruan libër, në të cilin gjithçka arsyetohet: numri i shkronjave, i rrokjeve, i verseteve, ku bëhet lojë fjalësh me shkronja, të cilat tashmë i kemi studjuar.

Ideja e dytë e madhe që kemi për librin, është se ai, po e përsëris, mund të jetë vepër hyjnore. Sigurisht kjo ide është më afër asaj që kemi sot për librin se ajo e lashtësisë që e vështron librin si një surrogato të fjalës së folur. Pastaj besimi në një libër të shenjtë humbet dhe zëvendësohet prej besimeve të tjera. Ekziston bindja, për shembull, se çdo vend njëjtësohet me një libër. Duhet të kujtojmë këtu se myslymanët i quajnë izraelitët njerëz të Librit, le të kujtojmë gjithashtu atë që ka thënë Henri Heine në lidhje me kombin, atdheu i të cilit ishte një libër Bibla, çifutët. Dhe lind kështu ideja e re, sipas së cilës çdo vend duhet të përfaqësohet nga një libër, apo nga një autor që mund të ketë shkruar shumë libra.

Është e çuditshme – dhe nuk besoj se ky fakt është vënë re deri tani – por vendet kanë zgjedhur individë që nuk u ngjajnë shumë. Dikush, për shembull, mendon se Anglia mund të kishte zgjedhur Samuel Johnson-in, por ajo ka zgjedhur Shekspirin dhe Shekspiri është si të thuash – më pak anglezi ndër shkrimtarët anglezë.

“Understatement-i, pra, është karakteri tipik i anglezit. Por Shekspiri prirej ndaj hiperbolës në metaforë dhe nuk do të habiteshim fare nëse ai do të kishte qenë italian apo çifut.

 

Kështu ka ndodhur edhe me Gjermaninë, ky vend i bukur fanatik për hiçgjë, zgjodhi pikërisht një njeri tolerant, aspak fanatik, të cilit nuk i intereson shumë nocioni atdhe, pra zgjodhi Gëten. Gjermania përfaqësohet nga Gëte.

Në Francë nuk është zgjedhur ndonjë, por ka një dobësi për Hygoin. Natyrisht, unë ushqej një admirim të madh për Hygoin, por Hygoi nuk është francez tipik. Hygoi është i huaj për Francën: me dekoret e tij të mëdha e me metaforat e panumërta, ai s’është përfaqësues i Francës.

Edhe më i habitshëm është rasti i Spanjës. Ajo mund të përfaqësohej nga Lope De Vega, nga Calderon, nga Quevedo. E pra, jo! Nuk ndodhi ashtu! Spanja përfaqësohet nga Migel de Servantes. Servantesi është bashkëkohës i Inkuizicionit, por është një njeri tolerant që nuk zotëron as virtytet dhe as cenet e spanjollëve.

Ngjason sikur çdo vend mendon se duhet të përfaqësohet nga dikush që ndryshon prej tij, nga dikush që mund të jetë si një lloj bari shërues, një lloj opiumi, një kundërhelm ndaj të metave. Ne argjentinasit, mund të kishim zgjedhur “Fakundon” e Sarmientos, që është libri ynë, por jo; me historinë tonë ushtarake, me historinë e betejave, ne kemi zgjedhur si libër kronikën e një dezertori, kemi zgjedhur librin “Martin Fierro”, që padyshim meriton të zgjidhet, por si mund të mendohet që historia jonë të përfaqësohet nga një dezertor i pushtimit të tokave? Gjithsesi kështu është: çdo vend duket se provon mbëhinë e kompensimit.

Për librin janë shkruar faqe të ndritura nga shumë shkrimtarë. Do të doja të citoja ndonjërin prej tyre. Po e nis me Montenjin, i cili një nga esetë e tij ia kushton pikërisht librit. Në këtë ese ka një frazë të tillë, të paharrueshme. “Unë nuk bëj asgjë pa gëzim”. Montenji lë të kuptohet se koncepti i të lexuarit me çdo kusht, është një koncept i gabuar. Ai thotë se kur has ndonjë pjesë të vështirë në një libër, ai e lë, sepse akti i të lexuarit është një formë e lumturisë.

Më kujtohet se para shumë vitesh u bë një anketë ku pyetej se çfarë shpreh piktura. E pyetën motrën time, Norën, dhe ajo u përgjigj se piktura ishte arti që dhuron gëzim me forma dhe ngjyra. Unë do të thosha se edhe letërsia është një formë e këtij gëzimi. Nëse diçka lexohet me vështirësi, autori nuk e ka përmbushur misionin e vet. Ja përse unë mendoj se një shkrimtar si Xhojsi në thelb e ka harruar misionin, sepse vepra e tij lyp mundim për ta lexuar.

Një libër nuk duhet të kërkojë mundim, sepse lumturia nuk duhet të kërkojë mundim. Më duket se Montenji ka të drejtë. Pas kësaj ai numëron autorët që ka për zemër. Përmend Virgjilin dhe pohon që më shumë pëlqen “Gjeorgjikat” se “Eneidën”. Unë për vete pëlqej “Eneidën”, por s’është këtu çështja. Montenji flet me pasion për librat dhe thotë se librat janë një kënaqësi e ngadaltë…

Ndërsa Emersoni thotë të kundërtën. Nga ai e kemi studimin tjetër të madh për librin. Në një nga ligjëratat e tij, Emersoni thotë se biblioteka është një lloj kabineti magjik. Në këtë kabinet rrinë të magjepsur shpirtrat më të zgjedhur të njerëzimit, të cilët presin fjalën tonë për të dalë nga heshtja. Duhet ta hapim librin që shpirtrat të rizgjohen. Ai thotë se ne duhet të kemi besim në shoqërinë e njerëzve më të mirë që ka prodhuar njerëzimi, por që ne nuk i kërkojmë dhe na pëlqen më tepër të lexojmë komentarë e kritika, në vend që të lëxojmë autorët vetë.

Për njëzet vjet unë kam qenë profesor i letërsisë angleze në universitet, në fakultetin e filozofisë e të letërsisë në Buenos-Aires. Gjithmonë u thosha studentëve të mi që të kishim një bibliografi sa më të seleksionuar, të mos lexonin libra kritike, por drejtpërdrejt autorët; ndoshta do të kuptonin më pak, por do të kishin kënaqësinë të dëgjonin zërin e dikujt. Do të thosha se më i rëndësishëm tek një autor është tingulli i zërit (stili, shën.i përkth.), pra më i rëndësishëm tek një libër është zëri i autorit, ai zë që arrin të vijë gjer te ne.

Unë një pjesë të madhe të jetës në të vërtetë ia kam kushtuar letërsisë, dhe besoj se leximi është një formë e lumturisë; një tjetër formë e lumturisë, më e pakët, është krijimi poetik, apo ajo çka quhet krijim, që është përzierje e harresës dhe e kujtesës së asaj që kemi lexuar.

Emersoni bashkohet me Montenjin kur thotë se duhet lexuar çfarë na pëlqen, sepse siç e thamë libri duhet të jetë një formë e lumturisë. Ne i detyrohemi shumë letërsisë. Unë, më tepër jam i prirur të rilexoj se sa të lexoj dhe kam mendimin, se më e vlefshme është të rilexosh sa të lexosh, duke mos lënë pa përmendur se për të rilexuar duhet të kesh lexuar. Unë e kam këtë kult për librin. Mbase e them në një mënyrë që tingëllon disi patetike, por s’do të doja të ishte kështu. Do më pëlqente të ishte si një lloj besimi që kam për secilin prej jush, jo për të gjithë, sepse të gjithë është abstraksion dhe secili është një realitet.

Duke patur kultin e librit, unë vazhdoj të bëj sikur nuk jam i verbër, vazhdoj të blej libra e të mbush shtëpinë me to. Një ditë më parë më bënë dhuratë një botim të vitit 1966 të Encyclopedie de Brockhaus. Dhe e ndjeva praninë e kësaj vepre në shtëpi, e kam ndjerë si një lloj lumturie. I kisha pranë meje të njëzet vëllimet me shkronja gotike, të cilat nuk mund t’i lexoj, plot harta dhe gravura që nuk mund t’i shoh: por sidoqoftë vepra ishte aty. Provoja një si tërheqje miqësore. Kam mendimin se libri është një nga lumturitë e mundshme të njeriut.

Sot flitet për zhdukjen e librit: mua më duket se kjo është e pamundur. Do të më thonë se cili është ndryshimi mes një libri dhe një gazete apo një disku? Ndryshimi është ky: një gazetë lexohet për t’u harruar edhe disku dëgjohet për t’u harruar, është një gjë mekanike dhe kuptohet që është e përkohshme. Porse një libër lexohet për t’u kujtuar.

Koncepti i një libri të shenjtë, si Kurani, si Bibla apo Vedat – që shkruajnë se edhe ato e kanë krijuar botën – është ndoshta i tejkaluar, por libri ruan përherë një shenjtërim, të cilin duhet të përpiqemi të mos e humbim. Të marrësh një libër e ta hapësh, e bën edhe më të mundshëm faktin estetik. Cilat janë fjalët që flenë në libër? Ç’janë ato simbole të vdekura? Krejtësisht asgjë. Çfarë është një libër që nuk e hapim? Është thjesht një kub letre apo lëkure, me fletë; por nëse e lexojmë do të ndodhë diçka e çuditshme. Dhe besoj se libri ndryshon sa herë që e lexojmë.

Herakliti thotë (e kam përsëritur shpesh) se njeriu kurrë nuk lahet dy herë në të njëjtin lumë. Ne nuk lahemi kurrë në të njëjtin lumë, sepse ujërat e tij ndërrojnë. Akoma më e tmerrshme është se edhe ne jemi ujorë si lumi. Sa herë që lexojmë një libër, aq herë ndryshon ai, ngjyrimi i fjalëve nuk është i njëllojtë. Sepse librat janë mbrujtur me të shkuar.

Kam folur kundër kritikës dhe po e përgënjeshtroj veten (ç’rëndësi ka që përgënjeshtrohem?). Hamleti nuk është saktësisht ai Hamlet që krijoi Shekspiri në fillimet e shek. XVII; Hamleti është Hamleti për të cilin flet Kollrixhi, Gëteja dhe Bredli. Hamleti është rikrijuar. E njëjta gjë ka ndodhur me Don Kishotin. Kjo mund të thuhet edhe për Lugones apo Martinez Estrada. “Martin Fierro” nuk është më ai që ka qenë. Lexuesit pak nga pak e kanë pasuruar librin.

Kur lexojmë një libër të hershëm, është njëlloj si të përshkonim kohën që ka kaluar që nga çastet kur ai është shkruar e deri në ditët tona. Ja përse duhet të kemi kultin e librit. Një libër mund të jetë plot gabime shtypi, ndodh edhe që të mos jemi dakort me atë që thotë autori, por libri ka diçka të shenjtë dhe hyjnore. Nuk duhet ta respektojmë atë, të shtyrë nga bestytnia, por me dëshirën e madhërishme që të kridhemi në lumturi e në dije.

 

Kjo është ajo që doja t’ju thosha sot.

* Ligjëratë e mbajtur nga autori me studentët e Universitetit të Belgranos, Buenos-Aires, 1977.

Përktheu nga frëngjishtja Feride Papleka

Përkthimi nga shqipja në shqip i Skënderbeut

behar-gjokaBehar Gjoka

Restaurimi dhe ridublimi i filmit Skënderbeu, padyshim një nga ikonat e filmit shqiptar, ndonëse ka qenë një prodhim i përbashkët, shqiptaro-sovjetik, në vitin 1953, po përcillet me fanafara të papame, nga ata që po rreken që të prezantojnë idenë e restaurimit, si një kulm, madje sikur të ishte fjala për një filmi të ri, prodhuar enkas në këtë periudhë, në kuadrin e 100 vjetorit të Pavarësisë. Në rrethanat që filmi i parë, pra prodhimi i dikurshëm, për shkaqe të ndryshme, ka shumë mundësi që të jetë dëmtuar gjatë kohëpërdorimit, se përndryshe nuk kishte shkaqe të mjaftueshme për ta marrë përsipër këtë ndërhyrje, aq më tepër për të shpenzuar jo pak para MTKRS, dikasteri qëndror i kulturës, e mandej për të hyrë, krejt shkujdesshëm në betejën mediatike se më këtë akt kemi arritur një sukses të jashtëzakonshëm. Krahas restaurimit të filmit, gjithnjë simbas burimeve të ndërhyrsve restauratorë të filmit, është realizuar edhe ridublimi, pra jo se nuk ka patur dikur, por mbase është humbur ngjyresa e dublimit të parë. Restaurimi, si proces ndërhyrës, së paku nisur nga teoria dhe praktika e restaurimit të monumenteve të kulturës, ma do mendja që edhe filmi për Skënderbeun, vetiu që hyn në monumentet e kulturës shpirtërore, ka si thelb ndërhyrjen rregulluese dhe restauruese, por njëherit duke ruajtur vlerat unike të monumentit. Në këtë rast klasik të restaurimit, gjithnjë simbas teoritikës së restaurimit, nuk është normale që një ndërtesë {kështjellë} me gur të restaurohet duke u zëvendësuar më tullat e bardha të Vorës. Thelbi i restaurimit, duket se qëndron në ruajtjen e asaj shenje që është unike, e cila duhet bërë çdo përpjekje e mundshme për ta ruajtur, vlerën e përveçme dhe të papërsëritshme të saj. Me filmin mbi Skënderbeun, siç po thuhet me krenari të habitshme, përveç restaurimit dhe ridublimit, që me sa duket ishte i pashmangshëm, për arsye të dëmtimeve nga përdorimi në kohë, është kryer edhe një ndryshim, thelbësor dhe letrar, që në njëfarë mënyre e ka tjetërsuar filmin e parë, pamëdyshje emblemë e skalitjes së Gjergj Kastriot Skënderbeut. Ideatori dhe regjizori, i restaurim-ndryshimit të gjuhës së personazheve, Piro Milkani, simbas një pohimi të bërë në gazetën Mapo të datës 4 dhjetor 2012, ndër të tjera thekson: Skënderbeu është dubluar në gjuhën letrare dhe kjo, sipas regjisorit Milkani është më se e domosdoshme, sepse gjuha ka evoluar që nga viti 1953 dhe filmi u përket të gjithëve. Pra, nisur këtu nga konceptet, ndërhyrës dhe restaurues, duket se kemi të bëjmë me dublim dhe jo me ridublim, kryesisht dhe vetëm për shkak të dëmtimeve. Dhe, duke vazhduar në logjikën e dublimit, në fakt kemi të pranishëm, një ndryshim thelbësor, të mënyrës së të folmes së personazheve. Kuptohet se procesi i restaurimit ka patur si lartsynim, parak dhe thelbësor, dublimin nga e para, pra ndryshimin më çdo kusht të ligjërimit të personazheve. Pikërisht, këtu shfaqet problemi, sepse tanimë qartësohemi se më tepër kemi të bëjmë me një qasje për të ndryshuar dialogun e personazheve, nga gegnishte ato duhet të flasin, sipas shijes së restauratorëve, tashmë në gjuhën letrare, sepse filmi deri më tani nuk u paskërka përkitur të gjithë shqiptarëve. Ndryshimi i gjuhës së personazheve, në parimet e restaurimit, të shpie në humbjen e unikes dhe kjo quhet shkelje, prishje e vlerës së mëparshme, humbje e përgjithmonshme e vlerës unike të veprës. Madje, për të vijuar në pasojat e krijuara, prej dijes dhe ngajses së paragjykimit, problemi i restaurimit të filmit, tanimë lidhet me një situatë të re, të përkthimit nga shqipja në shqipe, me synimin fshirjen e gegnishtes. Dija shkencore e linguistikës, klasike dhe moderne, na thotë se gegnishtja është variant i gjuhës shqipe, që zë fill qysh me Mesharin e Buzukut, në vitin 1555, e në vijim është një variant që shkruhet dhe flitet, pashkëputshëm në hapësirat dërrmuese të trojeve shqiptare. Lidhja e shkurtër, më e pakta fjalë që mundet të thuhet në këtë rast, kur flitet për restaurimin, e në fakt më tepër është realizuar ndryshimi, në të folmen e personazheve, madje një ndryshim i madh, në masën e vetë, i pavend dhe paragjykues, sepse as vetë Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972, që synon standardizimin dhe jo ndalimin e ligjërimit letrar të varianteve të ndryshme, së paku në letërsi, as atëherë nuk e ka çuar nëpër mendje asnjëri nga firmatarët, mbylljen në muze të gegnishtes. Rrethanat e lirisë dhe të diversitetit, politik dhe fetar, gjuhësor dhe letrar, nuk lënë hapësira për të saknsionuar paragjykimin, qoftë edhe nga figura të njohura të filmit shqiptar. Aq më tepër që në dilogun e personazheve, të cilët dihet se bartin koloritin e kohës, të hapësirës, madje edhe të marrëdhënieve kur dialektet {arbërishte, toskërishte, gegnishte} nuk ishin tejlarguar, duket krejt absurde vënia në gojën e aktorëve, të fjalëve të ligjërimit modern, pra duke humbur jo pak nga ndërlidhja me kohën dhe hapësirën. Ata, ideatorët e përkthimit nga shqipja e gegnishtes në shqipen e standardit, nëse do të kishin frymëzimin e nevojshëm, le t`ia hynin realizimit të një filmi të ri, e jo të shartonin mollët me kungullin. Pas logjikës së tyre, të ndryshimit jo të bazuar shkencërisht  artistikisht, duhet përkthyer Buzuku, Fishta, Mjeda, Migjeni, Gurakuqi, Shiroka, Camaj, De Rada, Skiroi, Serembe, Pipa, Pashku etj. , simbas gjuhës letrare, sepse gjuha jonë ka evoluar. Në të gjitha anët që ta kapësh çështjen, ka një thelb të pa kundërshtueshëm, arti i fjalës, ku përfshihet edhe dialogu, që bashkëshoqëron elmentët e tjerë filmikë, është gjuhë autoriale, pra e pandryshueshme, sepse është unike dhe specifike. Restaurimi, dublimi i ri, si dhe ndryshimi i ligjërimit të personazheve, është shoqëruar me pasurimin e teknikave të reja, siç është kalimi në HD, por që duket se ka bjerrë vlerat unike të filmit Skënderbeu, i cili është gdhendur në kujtesën e të gjithë shqiptarëve, për madhështinë e heroit, por edhe për ngjyresat filmike, që buron edhe nga ligjërimit koloristik, kohor, hapësinor dhe tipologjik i protagonistëve të motit të madh, si dhe të filmit që ka në qendër atë kohë.